“BakI, 1963-cu il. Havada yazIn nefesi duyulur. O ise hec neyin ferqinde deyil. KonservatoriyanIn sinif otaqIna cekilib, qoboyda indiye qeder hec kimin esitmediyi sedalarI dillendirir. Birden qapI acIlIr. Gozunde eynek, yaslI bir kisi sinif otaqIna daxil olur, gencin casdIqInI gorub, “Cal, oqlum, cal. Gozel calIrsan”, - deyir. Ancaq KonservatoriyanIn muellimi, muqam bilicisi Ehmed BakIxanovu qarsIsInda goren genc biixtiyar ayaqa qalxIr. “Bu aletde muqamI esitmek en boyuk arzumdur”, - deyen Ehmed BakIxanov gencle yaxIndan maraqlanIr ve tapsIrIr ki, “sabah saat 11-de bize gel!”. Bax, belece, mahir qoboy ustasI Kamil Celiliovun ozunemexsus senet yolunun baslanqIcI qoyulur. Bir sozle, musahibim xalq artisti Kamil Celilovdur. Onunla sohbete cox da uzaqda qalmayan kecmisden korpu saldIq:
- UsaqlIqdan xalq musiqisinin, muqamlarIn vurqunuyam. Bu vurqunluqu mende atam oyadIb. Cox guclu musiqi duyumu ile beraber, atam Fuzulini, Seyid Ezim Sirvanini, bir sozle, klassikleri sinedefter bilirdi. O, xalq mahnIlarImIza, muqamlarImIza, ayrI cur desem, me’nevi servete olan mehebbet hissini bizlere de asIlayIrdI.
O vaxtlar televiziya yox idi; ancaq radio vardI. Ozu de helem-helem evlerde olmurdu. Demeyim nedir, her bazar gunu radio ile “Muqam saatI” konserti verilirdi. “Muqam saatI”-nI butun hefte boyu caamat gozleyirdi. Bir-birlerine soraq da verirdiler, “Xan oxuyacaq”, “Sovket oxuyacaq”. Men, bax bele bir muhitde boyumusem.
Ozu de 14-15 yasImdan musiqi ile mesqulam, ekser musiqi aletinde cala bilirem. Ancaq bir gun basa dusdum ki, bu qeder aletin icinde mehz qoboyun sesinin sehrine dusmusem, onun e’cazkar, ruhu oxsayan melodiyasI mene daha yaxIndIr. Bu maraqla Asef ZeynallI adIna Musiqi Mektebinde, daha sonra Konservatoriyada tehsil aldIm. Konservatoriyada tehsil alan zaman qoboy aletinin tedris proqramIna uyqun olaraq, klassiklerin eserlerini ifa elemeyi oyredirdider. Ilk defe - bunu tam cesaretle deyirem - Azerbaycanda, elece de butun serqde qoboyda xalq mahnIlarInI, o cumleden muqamI men ifa elemisem. Ekser serq olkelerinde olmusam, hec birinde bunu gormemisem.
- Bu ne ile baqlIdIr? Serqliler qerb aleti sayIlan qoboyda muqam ifa elemekden, bele ki, son derece ciddi eksperimentden cekinibler, yoxsa, ayrI sebeb var?
- Qoboyda muqamlarI calmaq cox cetindir. Bunu bacarmaqIma baxmayaraq, e’tiraf edirem ki, cox cetindir.
Bilirsiniz, sanki bir ilahi quvve lazImdIr ki, onu seslendirmeyi bacarasan. Bir de qoboy qerb yox, serq aletidir. Dunya musiqicileri bu faktI bilmeseler de, belke de, bilmek istemeseler de, qoboy aletine ilk defe eramIzdan evvel XII esrde serq olkelerinde tesaduf olunub. Medeniyyet, umumiyyetle, sivilizasiya serqden qerbe kecdiyi kimi, o cumleden qoboyu da qerbliler serqden exz edib. Sadece, bu aleti bir qeder tekmillesdirerek, ses diapazonunu genislendiribler. XVII esrde ise simfonik orkestrin terkibine salInIb. Indi de butun dunya bunu qerb aleti kimi tanIyIr.
- Telebelerinizin olmamasInI da bununla izah edirsiniz?
- Evvela deyim ki, oz sahem uzre olmasa da, telebelerim var. Incesenet gimnaziyasInda ders deyirem. Konservatoriyada telebelerim oxuyur. DavamcIma gelince ise, oyrenmek isteyen cox olsa da, hec biri sona qeder durus getirmeyib. Bu ifanIn o qeder inceliyi var ki, gerek bunu acasan, o deryaya bas vura bilesen. Ozumu xosbext sayIram ki, bu yolu getmisem. BedxahlarIm cox olsa da, seneti duyanlar layiqince qiymetlendiribler.
Bextiyar Vahabzadenin bele bir sozu var, “Kamil deryanIn derinliklerine bas vurub, orda gore bilmediyimiz incileri cIxarIb bize gosterir”.
Resul Rza ise deyirdi ki, “Kamil Celilovun xosbextliyi ondadIr ki, onun calqIsI insanlarI duzgun yola yoneldir. InsanlarI yasamaqa ve yaratmaqa caqIrIr”.
Resid Behbudov, Qara Qarayev de bu senet haqda yuksek fikirler soyleyibler. Men bunlarI ozumu te’rif elemek ucun soylemirem. Sadece, xalq musiqisinin qoboyda seslendirilmesinin gorkemli senetkarlarImIzda oyatdIqI teessuratI sizlere catdIrmaq isteyirem.
- Kamil muellim, sizin ifanIzI - yeniliyinizi yuksek qiymetlendirenler sIrasInda, dovrun en gorkemli senetkarlarInIn adInI cekdiniz. OnlarIn munasibeti muqabilinde bedxahlarInIzIn olmasI, sozun duzu qeribe gorunur.
- Qeribe gorunse de, bu bele olub. Cox haqsIzlIqlarla uzlesmisem. Ancaq atalarIn yaxsI sozu var. Deyir, “yaxsI padsahIn arxasInca danIsarlar”. Harda gorumusunuz ki, iste’dadsIz insanlara fikir versinler. Hemise iste’dadlI insanlar qibte doqurur, onlara hucumlar olur. BedxahlarImI gorende hemise bu hadiseyle - indi danIsacam - teskinlik tapmIsam. Bunu tranbon ustasI Aqakerim Eliyevden esitmisem. O, ‚zeyir hacIbeyovun vaxtInda Opera ve Balet TeatrInda isleyib, danIsIr ki, “Leyli ve Mecnun”un ilk mesqleri gedir. Ikinci perdedir, ‚zeyir HacIbeyov Aqakerime tapsIrIq verir ki, “tranbonda “rast” cal”. Aqakerim de dahi bestekarIn bu sozunden casIb qalIr ki, “tranbon hara, “Rast” hara”. ‚zeyir bey cavab verir ki, “istenilen aletde muqam calmaq mumkundur, teki ifacI ola”.
- Gelin konkretlesdirek, bu hucumlar hansI seviyyede olub. Size nede manecilik torede bilibler.
- Bilirsiniz, xalq meni istediyinden onlarIn meydanI dar olub. Buna baxmayaraq, paxIllIq hissi be’zi senet adamlarInIn mene qarsI qerezli munasibetine revac verib.
Bir sexs - ad cekmeyecem, dunyasInI deyisib - bu alete qarsI cox aqressiv idi. Ne vaxt meni gorurdu: “O nedir calIrsan”, - deye e’tirazInI bildirirdi. Bir gun de Sirus Tebrizli “Kommunist” qezetinde haqqImda yaxsI bir meqale yazIr. Hemin adam durub gedir redaksiyaya, Sirusun yanIna ki, “o nedir yazmIsan. Qoboy ne aletdir ki, bele bir qezetde isIqlandIrIlsIn, o bizim deyil, Avropa aletidir.” Sirus da tebii ki, oz movqeyini mudafie edir. Cavab verir ki, “aletin qerbe ve ya serqe mexsus olmasInIn meseleye dexli yoxdur. Musiqisi zovq oxsayIrsa, o mene doqmadIr”. Mubahisenin sonunda da, - hemin adam slyapa qoyubmus - Sirus Tebrizli sorusur ki, “slyapa milli papaq deyil, o da qerbe mexsusdur, bes siz niye ondan istifade edirsiniz”. Bu polemikanIn bir xeyri oldu ki, hemin adam bir de basIna slyapa qoymadI, kecdi oz papaqlarImIza. - Kamil muellim, yeni lentler yazdIrmIsInIz?
- Elbette. Gunde 4-5 saat mesq eleyirem. Her hansI xalq musiqisinin qoboyda ifasInI nece deyerler, gile- gile, elde edirem. Basqa aletlerde calmaqa ne var ki, buna ise xususi bir iste’dad, vergi lazImdIr. Bu gelisigozel sozler deyil. Tecrubeme esasen deyirem, ekser aletlerin bir defe ifa qaydasInI oyrendin, kifayetdir. Meselen, illerle fasile verib, sonra hec bir cetinlik cekmeden qarmonda yuksek ustalIqla her hansI musiqi parcasInI ifa elemek olar.
Qoboyda ise bele deyil.
- YaradIcIlIqInIzIn mueyyen bir dovru “Dan ulduzu” ansamblI ile baqlIdIr. Azerbaycanda, elece de vetenimizden hududlarda sohretlenen bu ansamblIn yaranmasInda, esitdiyimize gore, sizin de mustesna rolunuz olub.
- Eledir. Gulare xanIm haqqInda cox esitsem de, ilk defe onunla Ehsen muellimin yanInda rastlasdIq. Harada ise, 68-ci iller olardI. Hemin gun Ehsen Dadasov meni caqIrmIsdI ki, gel, ansamblImIzla “BayatI-Kurd” muqamInI yazdIr. Bu muqamI lente yazdIranda, Gulare xanIm meni dinledi, calmaqIma valeh oldu. Sonralar Gulare xanImIn teklifi ile, qerb ve serq aletlerini sintezinden ibaret ansambl yaratmaq qerarIna geldik. Konservatoriyaya gedib, bir-bir ansamblIn uzvlerini yIqdIm, mesqlere basladIq. “Dan ulduzu” bele erseye geldi.
- AnsamblIn adInI kim qoyub, ozu de niye mehz “Dan ulduzu”?
- AnsamblI ilk defe radionun bedii surasI dinleyib. O zaman radionun sedri Enver Elibeyli, muavin ise Nebi Xezri idi. CIxIsImIz cox xoslarIna geldi. Nebi Xezri de ansamblIn ifasInda yeni bir seslenmenin olduqunu vurqulayaraq, bele bir ifade isletdi ki, “bu ansambl esl dan ulduzudur”. AnsamblI nece adlandIraq meselesi gundeme gelende de, fikirlesmeden, tereddudsuz hamIlIqca bu adI beyendik: “Dan ulduzu”.
- Son iller “Dan ulduzu” ansamblI demek olar ki, gorunmur. Ne ile elaqedardIr?
- Eledir. Gulare xanImdan sonra ansamblda veziyyet tamam deyisdi. here bir yana daqIldI. Indi de tesevvur edin ki, mesq elemeye yerimiz yoxdur; ansamblIn rehberi Hesenaqa Qurbanovun evinde mesq edirik.
- Kamil muellim, xarici olkelerde tamasacI auditoriyasI sizi nece qarsIlayIb? Orkestrin terkibinde seslendirdikleri, musiqi aletinin solo teqdimatI, ustelik, hec bir zaman dinlemedikleri musiqi sedalarI onlarI maraqlandIrmayIb?
- Hemise maraqlanIblar. Bir hadise danIsIm. Isvecde konsert zamanI Gulare xanIm dedi ki, “ecnebilerdir, onlar ucun mexsusi bir muqam cal, qoy musiqimizi esitsinler”. “BayatI- Siraz” muqamInI caldIm, orda bele bir yer var, muqenni zengulle vurmalIdIr. Men muqenninin o zengullesini qoboyda seslendirdim. Butun zal ayaqa qalxdI, ne qeder alqIsladIlar.
Konsertden sonra sehneye orta yaslI bir kisi cIxdI. Elimdeki qoboya baxmaqa icaze istedi. Tebii ki, e’tiraz elemedim. Baxandan sonra teeccuble sorusdu ki, “Siz nece ifa edirsiniz, bu demek olar ki, eyni ile bizim qoboya oxsayIr. IfanIz ses imkanlarInIzla baqlIdIr, yoxsa nece?”. Sonra bildim ki, hemin sexs KonservatoriyanIn professorudur, qoboyu tedris edir. Bele hadiseler done-done olub, hemise de ecnebiler sozun esl me’nasInda musiqimize vurulublar.
- Yeri gelmisken, deyesen, aletin ozune de el gezdirmisiniz?
- Mueyyen deyisiklikler elemisem. Orkestrde istifade olunan qoboyda muqam calmaq mumkun deyil.
- Musiqi mekteblerinde bu musiqi aletinin tedrisinde sizin bir qeder deyisdirdiyiniz qoboy da yer alIb.
- Xeyr.
- Ne ucun? Ozunuz maraqlanmIrsInIz, yoxsa bu meramlI cehdleriniz uqursuz olub?
- Sozun duzu, ozum maraqlanmIram. Cunki, basa salmaq, tedris etmek cox cetindir. Bu ifa texnikasInI men tapmIsam, menden basqa bunu bilen yoxdur. Bunu oyrenmek ucun yalnIz xususi sagird lazImdIr.
- Bu iller erzinde xususi sagirdle hec rastlasmamIsInIz?
- Tesevvur edin ki, yox. Meselen, done-done basa saldIqdan sonra deyirem ki, yaratdIqIm xalq teranelerinin birini cal. Tamam ayrI bir ifa alInIr. En yaxsI halda mueyyen qeder oxsadIr.
Bilirsiniz ne lazImdIr? Gerek telebe muqamI derinden bile, alete mukemmel yiyelene, en nehayet Konservatoriya mektebini kecmelidir. ‚stegel fitri bir musiqi duyumu. Tebii ki, butun bunlarla beraber, mesqden usanmaya. Bir de ki, indi zaman basqadIr. Evvel yene maraqlanan var idi. Indi fikirlesirler ki, gedib harda calacaqam. Orkestrde ayda 8 sirvan pul alIrlar. Gencler de dolanIsIqIn cIxmadIqInI gorub, ayrI sahelere meyllenirler.
- Uzun illerdir ki, senet alemindesiniz. Goz goresi bu gun sozugeden muhitin ab-havasI cox deyisib, yeni qayda-qanunlar, me’yarlar gundeme gelib. Siz bu deyisikliyi nece deyerlendirerdiniz?
- Her bir dovrde yenilik labuddur. Ancaq bunovreden cIxmamaq serti ile. Unutmayaq ki, minilliklerden uzu beri gelib bu gunumuze cIxan xalq musiqisi tukenmez bir servetdir. Teessuf ki, bu gun qabaqImIzI estrada kesib; onlara 90 faiz yer verilir, xalq musiqisine 10 faiz. Bir nece il bundan evvel bir teklif vermisdim, orta mekteblerde tedris olunan neqme derslerinde xalq musiqisine genis yer ayrIlsIn. Demirem mukemmel oyredilsin. Hec olmasa, 10-cu sinfi qurtaran sagird muqamlarI bir-birinden ayIrsIn.
Evveller muqenniler barmaqla sayIlardI. Indi hamI muqenni olub. Vallah, ozumuz-ozumuzu aldadIrIq. Ciddi musiqiden tamam ayrIlmImIq. Gozel bestekarlarImIzIn ekseriyyeti bizleri terk eledi, qalanlarIna da muraciet teessuf ki, cox azdIr. Her halda bir ona arxayInIq ki, zamanIn sInaqIndan yalnIz ciddi, professional musiqi cIxacaq, o yasayacaq.