|
|
|
| 03 Aprel, 2001. Cersenbe axsamI|¹36(259)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Bu gundeliyin bizim ucun ne derecede meqbul olub-olmayacaqInI indiden soylemek cetindir. Bir meqam yeqindir ki, Azerbaycan Ki Uest danIsIqlarInda da ozunun temel prinsiplerinden geri cekilmeyecek. Olke bascIsI ABS-a yola duserken bunu bir daha vurqulayIb.
Bu gun ABS-In Florida statInIn Ki Uest seherinde DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi uzre Ermenistan-Azerbaycan danIsIqlarI baslayIr. Iki prezident arasInda 1999-cu ilden beri davam eden tekbetek danIsIqlar silsilesinde ehemiyyetli merhele sayIlacaq bu muzakireler ister forma, isterse de mahiyyetce oncekilerden ferqlenir. Ferqli mahiyyet ondan ibaretdir ki, danIsIqlar ilk defe olaraq AmerikanIn ev sahibliyi ve bilavasite se`yleri ile kecirilir. Indiyedek Vasinqton yalnIz Ereb-Israil munaqisesine bele mustesna diqqet yetirmisdi. Odur ki, DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinin AmerikanIn vasitecilik prioritetleri sIrasInda yuksek yer qazanmasI ozluyunde elahidde hadisedir ve Ki Uest danIsIqlarI hetta konkret neticesiz bitse bele butovlukde sulh prosesi ucun izsiz olmayacaq. Florida danIsIqlarInIn ferqli formatI da diqqet cekir. Ilk defe olaraq ATET Minsk Qrupunun hemsedrleri prezidentlerin danIsIqlarIna bilavasite qatIlacaqlar ve prosesin gedisatIna paralel sekilde muvafiq modeller uzerinde isleyecekler. Bundan elave, Ki Uest sammitinde konfliktologiya uzre beynelxalq ekspertlerin istirakI da gozlenilir.
Sraqagun ABS-a yola dusen prezident Heyder Eliyev de Ki Uest gundeliyinin ferqli meqamlarInI xususi vurqulayIb. Azerbaycan rehberi Amerika danIsIqlarInda tenzimlenmeye dair muxtelif variantlarIn muzakiresini de istisna etmeyib. Lakin, onun sozlerine gore, Ki Uest muzakirelerinde meqsed hansIsa variantIn deyil, tenzimlenmede umumi prinsiplerin razIlasdIrIlmasIdIr: “Eger bele bir razIlIq elde olunsa, onun esasInda hansIsa sazis layihesi hazIrlana biler. Bu ise ekspertlerin de istirak edeceyi uzun prosesdir”. Odur ki, Ki Uest sammitinin yekunu olaraq en yaxsI halda prezidentlerin hansIsa umumi razIlIqInI eks etdiren birge beyanat, yaxud cercive sazisinin imzalanmasInI gozlemek lazImdIr. Indiyedek esas mubahise predmeti olan ve razIlasdIrIlmayan prinsipler ise bellidir: AzerbaycanIn erazi butovluyunun Ermenistan terefinden resmen tanInmasI, DaqlIq QarabaqIn (yuksek ozunuidare statusu ile) AzerbaycanIn yurisdiksiyasInda saxlanIlmasI, “LacIn dehlizi” probleminin optimal (“Mehri dehlizi”nin teskili) hellinin tapIlmasI. Prezident H.Eliyev danIsIqlarIn harada ve kimin sponsorluqu ile kecirilmesinden asIlI olmayaraq AzerbaycanIn oz prinsiplerinden geri cekilmeyeceyini bir daha vurqulayIb: “Hec bir serefsiz sulhden sohbet gede bilmez. Butun xalq bilmelidir ki, men AzerbaycanIn menafeyine zerer getirecek hansIsa sazise imza atmayacaqam”. Eyni zamanda Azerbaycan rehberinin Amerika seferine nikbin ehvalda getmesi diqqetelayiqdir. Onun sozlerine gore, budefeki danIsIqlara hemsedrlerin de optimal yanasmasI esassIz deyil. XatIrladaq ki, oten hefte Amerika administrasiyasI DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinde qarsIlIqlI kompromisin elde edilmesi ucun elverisli seraitin olduqunu beyan edib. ABS-a yola dusen Azerbaycan rehberinin Rusiya sarIdan da nisbeten arxayIn olduqu nezere carpIrdI. Hercend prezident Rusiya rehberi ile oten hefte olmus telefon danIsIqInIn mahiyyetine toxunmayIb. “Rusiya prezidenti ile Qarabaq problemini genis muzakire etmisik” sozleri ile kifayetlenen H.Eliyev son aylar RusiyanIn movqeyinde musbet calarlarIn olduqunu tesdiqleyib. Qeyd etmek lazImdIr ki, Ki Uest sammitinin neticesi xeyli derecede mehz RusiyanIn movqeyinden asIlI olacaq. Cunki eger Birlesmis Statlar Ermenistana hansIsa elametdar te`sir gostermek qerarIna gelse, bu proseduru ilk novbede ermenilerin “yiyesi” ile, ye`ni Moskva ile razIlasdIrmalIdIr.
Bele bir razIlasmanIn “dozasI” ise yalnIz fovqeldovletlerden deyil, hem de AzerbaycanIn danIsIqlarda yerideceyi siyasi kursdan ve diplomatik manevrlerinden de asIlI olacaq.
 Sual coqrafi prizmadan ne qeder qeribe gorunse de, geosiyasi noqteyi-nezerden bir o qeder muhumdur. Cunki hemin qapInIn mueyyenlesmesi regional “stavka” eden istenilen fovqelquvve ucun prinsipial meseledir. Bu baxImdan Qerbin Cenubi Qafqazla baqlI geosiyasi strategiyasInIn daha cox Gurcustana indekslenmesi tesaduf deyil.
Oten hefte Gurcustanla Turkiye arasInda herbi emekdaslIq movzusu AzerbaycanIn da siyasi gundemini terpetdi. Mesele hec de GurcustanIn bize qonsu ve terefdas, Turkiyenin ise qardas olke olmasInda deyil. Movzuya elahidde diqqet daha cox sozugeden herbi isbirliyine Azerbaycanda mueyyen qIsqanclIq gosterilmesinden qaynaqlanIr. Cunki hazIrda BakI da Ankara ile herbi emekdaslIq imkanlarInI nezerden kecirir ve GurcustanIn Marneuli aerodromunda Turkiye herbi hava quvveleri ucun imtiyazlI seraitin yaradIlmasI coxlarInda casqInlIq doqururdu. Mehz o uzden Azerbaycan cemiyyetinde “Niye qonsumuz Turkiye ile herbi terefdaslIq meselesinde bizi qabaqlayIr?”, yaxud da “Turkiye niye Azerbaycana deyil, Gurcustana “stavka” edir?” tipli suallar aktuallasIb. Lakin burada hansIsa yarIsdan ve kiminse geri qalmasIndan deyil, bas veren proseslerin boyuk siyaset prizmasIndan optimal deyerlendirilmesinden getmelidir.
Evvela, Marneuli aerodromu ile baqlI meseleye aydInlIq getirmek lazImdIr. Turkiye herbiyyesinin 1,2 milyon dollar temennasIz vesaitle rekonstruksiya etdiyi herbi aerodrom NATO standartlarIna uyqunlasdIrIlIb. Yeni avadanlIqIn istismarI ile baqlI bir nece Turkiye herbcisi aerodromda calIsacaq. O ki qaldI aerodromun guya Turkiye HHQ-ne icareye verilmesine, sohbet icareden deyil, Turkiye herbi teyyarelerine bu aerodromda pulsuz xidmet gosterilmesinden gedir. Ye`ni iki olke arasIndakI sazise esasen, 5 il muddetinde Turkiye teyyareleri ne vaxt bu aerodroma enmek istese, onlara daim “yasIl isIq” (o cumleden dispetcer ve texniki xidmet) gosterilecek. Turkiye herbi teyyareleri ucun bele bir ehtiyac ise her zaman (hemcinin mehelli herbi te`limler, yaxud herbi yukdasImalar zamanI) hiss edile biler. Lakin esas mesele Turkiye-Gurcustan herbi emekdaslIqInIn bilavasite miqyasInda deyil, faktIn mahiyyetindedir. Sozugeden numune tekce AmerikanIn deyil, umumilikde Avroatlantika herbi-siyasi sistemi ucun dusunulmus taktikadIr. Qerbe inteqrasiya yolunu tutmus Gurcustan eyni zamanda RusiyanIn tezyiq rIcaqlarI qarsIsInda en hessas ve zeif olkedir. Odur ki, bu gun Qerb region ucun nezerde tutduqu herbi-siyasi desteyinin aqIrlIqInI Tbilisiye yoneldir. Bu taktika yeni ABS administrasiyanIn Cenubi Qafqaz siyasetinin de esasInda durur. Turkiyenin ilk novbede mehz Gurcustanla herbi emekdaslIqI genislendirmesi de Vasinqton terefinden himaye edilir. Hemin mesele bir qeder evvel Gurcustan XIN bascIsInIn ABS-a seferi gedisinde diqqet merkezinde olmusdu. Bus iqtidarI ozunun regional siyasetini birbasa deyil, mehz Turkiye vasitesile yeritmeyi daha meqbul sayIr ve onun da Qafqaza, gozlenildiyi kimi, Azerbaycandan deyil Gurcustandan “girmesi”ni tesviq edir. Bu cur taktika BakI ucun de meqbul sayIlmalIdIr. Cunki Turkiyenin Gurcustanla herbi emekdaslIq numunesinden sonra Azerbaycanla da analoji ve daha sIx elaqeleri bir nov tebii gorunecek ve daha optimal netice verecek.
|
