Cin semasInda musahide aparan ABS kesfiyyat teyyaresinin butun hey’eti ile hebs edilmesinden sonra onsuz da nahamar olan Vasinqton-Pekin munasibetlerinde yeni problemler yaranmaqa baslayIb. XatIrladaq ki, Caynan adasIndakI Cin herbi bazasIna enmeye mecbur olmus teyyarenin 24 neferlik hey’eti Pekin hokumetinin elindedir. Bu vaxtadek ABS numayendeleri kesfiyyatcIlarla iki defe goruse bilibler ve elcilerin verdiyi me’lumatlara gore, helelik onlarIn saxlanma seraiti ile baqlI ciddi problemler yoxdur. Hey’et uzvleri ABS sefirliyinin herbi attasesi ile ilk gorusde bildiribler ki, Cin erazisine dusmezden evvel goyertede olan butun mexfi materiallarI mehv etmek mumkun olub.
ABS Dovlet Departamentinin rehberi Kolin Pauel Cin teyyarecisinin olumune sebeb ola bilecek hadiseni “facie” adlandIraraq teessuflendiyini bildirib. Bununla bele, Pauel oz dovletinin adIndan uzr istemeyib. XatIrladaq ki, Cin prezidenti bas veren hadiseye gore, ABS-In resmen uzr istemesini gerginliyin aradan qaldIrIlmasI ucun vacib sert sayIr. Cinin xarici isler naziri Sun Yuysi ABS dovlet katibinin bu sozlerini “bohranIn hell edilmesi yolunda ilk addIm saydIqInI bildirib. ABS ise uzr istemek niyyetinde deyil. Herbciler bele hesab edirler ki, burada uzr istemeli hec bir sey yoxdur. OnlarIn fikrince, denize dusmus teyyarenin pilotu ozu hava masInInI kesfiyyatcIlara cIrpIb. ABS-In Pekindeki sabiq sefiri Ceyms Lilli herbcilere istinaden bele bir me’lumat yayIb ki, amerikalI kesfiyyatcIlar helak olduqu guman edilen Cin teyyarecisini yaxsI tanIyIrmIslar. Hemin adam kesfiyyatcIlarIn defterine son derece aqressiv herbci kimi dusub.
Bes ABS-In tehdidleri ne derecede realdIr? Bu gunler dunyanIn aparIcI siyasi daireleri ABS siyasetcilerinin hede xarakterli cIxIslarInI tehlil ederek Vasinqtonun mumkun cavab addImlarInIn konturlarInI cIzmaqa calIsIrlar. Her seyden evvel diqqet bele bir meqama yoneldilir ki, Konqresde son zamanlar Cine munasibetde yaranmIs azacIq simpatiya da yoxa cIxmaqdadIr. XatIrladaq ki, Cin mehsullarInIn ABS bazarlarIna yol tapmasInda ilk addImlar yenice atIlmIsdI. Teyyare hadisesinden sonra oten bir hefteden de az muddet erzinde anticin ehval-ruhiyyesi ele guclenib ki, artIq hemin olkenin mallarIna tetbiq edilen imtiyazlarIn leqv edilmesinden sohbet gedir. Mumkun tedbirler sIrasInda Cinden idxal edilen mehsullarIn gomruk menteqelerinden kecirilmesi prosesinin zaman e’tibarile 10 faiz uzadIlmasI da yer alIr. ABS Cinin DTT-ye (Dunya Ticaret TeskilatIna) uzvluyu meselesine de engel ola biler. Ferziyyelerden birine gore, munasibetlerin gerginlesmesi bu hefte malik olduqu sureti bir muddet de qorusa, Vasinqton oz diplomatlarInI geri caqIra biler. ABS-In Tayvanla silah satIsI sahesindeki emekdaslIqI perspektivleri de xususile qabardIlIr. Burada Aegis tipli zenit sistemi ile techiz edilmis Aleigh Burke eskadra gemilerinin Tayvana verilmesi meselesi xususi yer alIr. ABS-In hacansa cavab tedbirlerine el atacaqInI biz de istisna etmirik, bununla bele, yuxarIdakI ferziyyelerin bir coxunun sisirdildiyini gormemek mumkun deyil. Sohbet hec de ondan getmir ki, Vasinqton oz diplomatlarInI geri caqIrsa, esir dusmus kesfiyyatcIlarI yoluxan olmayacaq. Basa dusmek olmur ki, Cinin DTT-ye geden yolunu suyun qarsIsInda yatan ejdaha kimi kesmis ABS bundan basqa daha ne etmeli idi? ABS diplomatiyasI hetta Olimpiya OyunlarInIn Pekinde kecirilmesi isine de pel vurur ve butun gucu ile Beynelxalq Olimpiya Komitesine tezyiq gosterir ki, teskilat basqa paytaxtIn namizedliyini desteklesin. DoqrudanmI ABS-In TayvanI silahlandIrmasI ucun bir bu meqamI gozlemeli idi? AxI Vasinqton defelerle beyan etmisdi ki, Tayvana silah satacaq ve bu, regionda quvveler nisbetinin pozulmasIna yonelmeyib. Eyni sozleri ABS-In Milli Raketden Mudafie PlanI haqqInda da soylemek olar. Yeni administrasiya Klinton dovrunun layihesini destekleyib ve neyin bahasIna olursa-olsun onu heyata kecireceyini bildirib. Demek, son hadiselerin ABS-Cin munasibetlerinin katostrofik derecede gerginlesmesine sebeb ola bileceyi haqda deyilenler ciddi deyil. Bu hadise en uzaqI yeni addImlarIn atIlmasI ucun behane ola biler.
Teyyare qalmaqalInIn ABS-da hakimiyyete gelmis yeni komandanIn strateji planlarInI acIqlamasIndan bir qeder sonra bas vermesi ona olan maraqI bire-bes artIrIr. XatIrladaq ki, prezident Bus Cine munasibetde Klinton dovrunun strategiyasIndan koklu suretde ferqli baxIslarInI ortaya qoymusdu. Klinton Cinle emekdaslIqa hazIr olduqunu bildirmisdise, Bus yeni Vasinqtonun Pekine reqib kimi yanasdIqInI beyan etmisdi. Bu amil tereflere, xususen Cini artIq esirlere cevrilmis kesfiyyatcIlara munasibetde bir qeder barIsmaz movqe tutmaqa sovq edir. Yoxsa Pekin bir teyyarecinin balIqlara yem olmasIndan yana bu boyda qalmaqal qopara bilmezdi. Guman etmek olar ki, ABS-In uzr istememesi jestinde de esas meqsed geri cekilmemek isteyidir. Bele taleyuklu meqamda ozunu yumsaq gostermek istemeyen terefler bu yolla geleceyin diplomatik munasibetlerinde serhedleri cIzmaqa can atIrlar.

YaponiyanIn bas naziri Yosiro Mori nazirler kabinetinin dunen kecirilen novbeti iclasInda iste’fa vermek niyyetinde olduqunu resmen beyan edib. Hokumet bascIsInIn bu qerarI gozlenilmez olmayIb.
Yaponiya ictimaiyyeti olkenin iqtisadi heyatInI sarmIs bohranIn esas baiskarI kimi, Morini gunahkar bilir. Tesadufi deyil ki, Morinin iste’fa qerarI durqunluq dovrunu yasayan olke iqtisadiyyatInI dusduyu veziyyetden cIxarmaqa yonelmis islahatlar paketinin Nazirler Kabinetinde muzakire edildiyi gun seslenib. Qeyd edek ki, bir qeder evvel Mori vezifesinden gedeceyini bildirse de, sonradan bu addImI atmamIsdI. Yaponiya bas nazirinin oz selahiyyetlerinin tehvil vereceyi gunu deqiq gostermemesi diqqet ceken faktlardandIr.
Selefi Keydzo Obutinin olumunden sonra bu vezifeni tutan Morinin adI hakimiyyetde olduqu dovrlerde hemise siyasi qalmaqallarda hallanIb. Bas nazirin evezine bu kursuye secilecek yenisinin adI aprelin 24-de belli olacaq.
Yaponiya ise indi nece illerden beri davam eden iqtisadi durqunluqdan cIxmaq ucun yollar arayIr.