|
|
|
| 07 Aprel, 2001. Cenbe|¹38(261)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
 Art
Bu gun FloridanIn okean sahilindeki Ki Uest seherinde DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi uzre danIsIqlarIn yekunlasacaqI gozlenilir. Lakin qrafik uzre aprelin 7-dek nezerde tutulan muzakirelerin daha bir nece gun uzadIlacaqI istisna deyil. Dunen ABS dovlet katibi Kolin Pauellin yeniden Ki Ueste qayIdacaqIna isare vurmasI danIsIqlarI izleyen ekser musahidecilerde bele bir qenaet yaradIb. XatIrladaq ki, dovlet katibi danIsIqlarIn birinci gununden (Eliyev-Koceryan-Pauell formatInda) istirak ederek Ki Uesti terk etmisdi ve hemin gorusden sonra Azerbaycan ve Ermenistan prezidentleri bir araya gelmeyibler.
DanIsIqlar esasen ATET Minsk Qrupu “ucluyu”nun prezidentlerle ayrI-ayrIlIqda gorusleri formasInda kecirilir. Buna paralel olaraq hemsedrler Ki Uest sammitinde istirak eden beynelxalq ekspertlerle muzakireler apIrIrlar. YayIlan me`lumatlara esasen, bu muzakirelerde tenzimlemenin “paket helli” variantInIn cesidli detallarI incelenir. Eyni zamanda hemsedrler de prezidentlerle coxraundlu gorusler esnasInda bu variantIn qismen razIlasdIrIlmasIna cehd edirler. XatIrladaq ki, hele oten sayImIzda Ki Uestde 1997-ci ilde gundelikde olmus “paket hell” planInIn muzakire olunduqunu vurqulamIsdIq. FloridadakI musahideciler bu layihenin mehz 1997-ci ildeki deyil, korrekte olunmus variantInIn diqqet merkezinde olduqunu ehtimal edirler. Bu korrekteler icerisinde “erazi mubadilesi” variantInIn da yer almasI barede mulahizeler seslenir. Bele bir sintez layihe prezidentlerin 1999-cu ildeki danIsIqlarInda gundemde olsa da, Ermenistan parlamentindeki me`lum hadiselerden sonra “arxive” verilmisdi. MaraqlIdIr ki, Ki Uest sammiti erefesinde ABS diplomatlarI tenzimlemedeki cari veziyyeti 1999-cu ilin payIzIndakI “sulhe yaxIn” situasiya ile muqayise etmisdiler.
Bununla bele, Florida danIsIqlarInda ErmenistanIn arxayIn ve aqressiv movqe numayis etdirmesi musahidecilerin diqqetinden yayInmIr. Tesadufi deyil ki, Ermenistan mehz bu gunlerde NaxcIvanla serhedde herbi te`limler kecirir. Ekspertler bunu YerevanIn Moskva sarIdan arxayInlIqI ile baqlayIrlar. Florida zirvesine Kremlin elahidde diqqeti ise goz qabaqIndadIr. Muzakirelerde RusiyanI hemsedr Nikolay Qribkov deyil, XIN bascIsInIn 1-ci muavini Vyaceslav Trubnikov temsil edir. Bele mo`teber temsilciliyi ise iki motivle izah etmek olar: ya Moskva tenzimlemenin konstruktiv inkisafInI yuksek seviyyede engellemek, ya da ele hemin seviyyede Vasinqtonla ciddi geosiyasi bazarlasma aparmaq fikrindedir. Her halda V.Trubnikov hemkarlarI ile birlikde kecirdiyi metbuat konfransInda yaranmIs ab-havanIn “mueyyen musbet neticelere getirib cIxaracaqInI” bildirib. ‚mumilikde ise hemsedrler her iki prezidentlerin danIsIqlarInI “faydalI ve umidverici” adlandIraraq yekunun olacaqI goruntusunu yaradIrlar. Bu nikbinliyi o qeder de bolusmeyen amerikalI hemsedr K.Kavano bildirib ki, metbuat onunde kifayet qeder sert beyanatlar veren prezidentler bilavasite danIsIqlar prosesinde optimal fikirler de soyleyirler. Buradaca qeyd etmek lazImdIr ki, Azerbaycan prezidentinin Ki Uest sammitinin acIlIsInda munaqise ile baqlI keskin cIxIs etmesi oradakI ekspertler arasInda da genis rezonans doqurur. Onlar Azerbaycan prezidentinin gozlenilmeden beyanatla cIxIs etmesini taktiki yonden te`sirli addIm kimi deyerlendirerek Ermenistan prezidentinin bele bir situasiyaya hazIr olmadIqIna diqqet cekirler. Hetta Rusiya ekspertlerinden biri Azerbaycan prezidentinin taktiki baxImdan tesebbusu ele aldIqInI, R.KoceryanIn ise manevr imkanlarInIn daraldIqInI qeyd edib. Butovlukde ise Florida danIsIqlarInIn konkret neticesi barede danIsmaq ucun bilavasite prezidentlerin yekun beyanatInI gozlemek gerekdir. Her halda ABS dovlet katibinin yeniden Ki Ueste qayItmaq niyyeti Vasinqtonun bu zirveni elametdar bir konsensusla yekunlasdIrmaq ezminden xeber verir.
GUOAM daqIlmayacaq
MoldovanIn kommunist lideri gozlenildiyinin eksine olaraq praqmatizm numayis etdirir. Yeni prezident Vladimir Voronin GUOAM emekdaslIqIndan vaz kecmeyeceyini bildirib. Onun bu acIqlamasI Moskva ucun esl surpriz olub. |
Halbuki MoldovadakI parlament seckilerinde kommunistlerin inamlI qelebesinden sonra olkenin xarici siyaset kursunda koklu deyisikliyin bas vereceyi ehtimal edilirdi. Secki kampaniyasI zamanI kommunistlerin Moskva ile munasibetleri mehribanlasdIrmaq, hetta Rusiya-Belorus ittifaqIna qosulmaq barede beyanatlarI da bu ehtimalIn esasInda dururdu. Odur ki, parlamentde yerlerin ucde ikisine sahib olan kommunistlerin lideri Vladimir Voroninin iki gun once prezident secilmesi (MoldovanIn referendum yolu ile parlament respublikasIna cevrilmesinden sonra prezident qanunverici orqanda secilir) politoloqlarIn diqqet merkezinde idi. Lakin MoldovanIn kommunist lideri parlamentdeki ilk proqram cIxIsInda olkenin xarici siyaset kursunun balanslasdIrIlmIs ve praqmatik esaslara soykeneceyini vurqulayIb. Voronin MoldovanIn hem Rusiya-Belorus ittifaqIna, hem de GUOAM emekdaslIqIna diqqet vereceyini deyib. Onun sozlerine gore, Kisinyov sozugeden emekdaslIqda iqtisadi munasibetleri prioritet sayIr. Eslinde MoldovanIn cari veziyyetinde hansIsa siyasi qutbe yuvarlanmaq deyil, tarazlasdIrIlmIs xett yeridilmesi tamamile zeruridir. Olkenin erazi butovluyunu faktiki sual altInda qoyan DnestryanI bolgedeki munaqisenin sahmanlanmasI RusiyanIn helledici rolu olmadan mumkun deyil. Hemcinin sozugeden bolgede RusiyanIn 14-cu ordusunun qalmasI (Istanbul sammitinin yekunlarIna gore, hemin ordu 2002-ci iledek cIxarIlmalIdIr, amma Moskva bu ohdeliyin vaxtInI daha 3 il uzatmaq niyyetindedir) Moldova ucun muhum herbi-siyasi tezyiq faktorudur. Diger terefden, MoldovanIn aqIr iqtisadi durumu, xarici sermayeye keskin ehtiyac olkenin Qerb ve Birlesmis Statlarla sIx terefdaslIqInI zeruri edir. Qerbin MDB mekanInda prioritet verdiyi muhum layihe ise “Boyuk Ipek Yolu” strategiyasI,
TRASEKA proqramI ve bunun uzerinde koklenen GUOAM emekdaslIqIdIr. Vasinqton GUOAM-In sanballI regional teskilata cevrilmesini ozunun esas meqsedlerinden sayIr ve MoldovanIn yeni rehberliyi ABS-In iqtisadi yardImlarIna umid edirse, demeli, Vasinqtonun regional “yetirme”sine diqqetli olmaq zorundadIr.
MoldovanIn yeni rehberliyinin realist movqeyi Azerbaycan ucun de mehz GUOAM formatInIn perspektivi baxImdan onemlidir. Bele ki, BakI bu emekdaslIqIn sanballI regional quvveye cevrilmesinde maraqlIdIr ve Kisinyovun GUOAM-dan uzaqlasmasI arzuedilen deyil. Hercend Azerbaycan prezidenti bir qeder evvel MoldovanIn GUOAM-dan cIxmasI ehtimalIna toxunaraq bunun facie olmayacaqInI bildirmisdi. Onun sozlerine gore, GUOAM ve ona benzer cesidli qurumlar bir-birini evez ede biler, Azerbaycan ucun esas olan hansIsa qurumda temsil olunmaq deyil, umumilikde dovleti maraqlarIn te`min edilmesidir. Her halda Kisinyovdan gelen mesajlar Rusiya politoloqlarInIn GUOAM-I “torpaqa tapsIrmaq”da telesmediklerini gosterir. YaxIn perspektivde GUOAM-In guclu regional teskilata cevrileceyi az aqlabatan olsa da, onun daqIlacaqI barede mulahizeler de sisirdilmis sayIlmalIdIr.
|
