Parlamentdeki muzakirelerden sonra munaqisenin tenzimlenmesine dair beynelxalq huquqi sertler cercivesinin mueyyenlesmesi ciddi muzakire movzusu olub. Bu xususda ATET prinsipleri ile yanasI, Birlesmis Milletlerin qetnameleri de one cekilir. BMT qetnameleri etrafInda yaranmIs ajiotajda ziddiyyetli meqamlar diqqet cekir: be`zileri bu senedleri adi kaqIz parcasI, digerleri ise AzerbaycanIn beynelxalq huquq mustevisinde esas dayaqI kimi deyerlendirirler. Qeyd edek ki, sozugeden qetnamelerin hamIsI 1993-cu ilde, cebhe bolgesinde feal herbi emeliyyatlarIn aparIldIqI dovrde qebul olunub ve mahiyyet e`tibarile atesin dayandIrIlmasIna caqIrIs seciyyesi dasIyIr. Eyni zamanda resmi BakI bu qetnamelerin qebulu ile once ermenilerin isqalInIn qarsIsInI almaq istese de, sonradan bu senedlerin komeyi ile Ermenistan qosunlarInI Azerbaycan erazisinden cIxarmaqa nail ola bilmedi.
BMT TS-nin 822 saylI qetnamesi layihe olaraq Kelbecerin isqalIndan derhal sonra muzakireye cIxarIlsa da, texminen bir ay sonra (30 aprel 1993-cu il) qebul edildi. ‚stelik, bu gecikmis senedde Kelbecerin mehz Ermenistan qosunlarI terefinden isqal edilmesine dair muddet Rusiya ve FransanIn (BMT TS-nin 5 daimi uzvunden 2-si) veto se`yleri neticesinde eksini tapmadI. Halbuki bu reallassaydI, ErmenistanIn munaqisede bilavasite istirakI ve Azerbaycana tecavuz etmesi huquqi yonden tesbitlenecekdi. Bu ise oz novbesinde hem BMT-nin novbeti qetnamelerinin keserini artIrar, hem de Ermenistana qarsI mumkun beynelxalq sanksiyalarIn tetbiqi ehtimalInI artIrardI. Lakin qetnamede “yerli ermeni quvvelerinin Kelbecer rayonuna mudaxile etdiyi” vurqulanIb (hetta bu quvvelerin separatcI DaqlIq Qarabaq ermenilerinden ibaret olduqu da tesbitlenmeyib) ve BMT TS “atesin qeti sekilde dayandIrIlmasI ve isqalcI quvvelerin (?) Kelbecer rayonundan ve AzerbaycanIn isqal olunmus diger rayonlarIndan cIxarIlmasI” telebi ile cIxIs edib.
BMT TS-nin AqdamIn isqalIndan bir hefte sonra (29 iyul 1993-cu il) qebul etdiyi 853 saylI qetnamede de eyni terminologiya saxlanIlIb ve “munaqisede istirak eden isqalcI quvvelerin Aqdam rayonundan ve isqal olunmus diger rayonlardan derhal, tamamile ve sertsiz cIxarIlmasI” teleb olunur. Qeyd edek ki, BMT qetnameleri icerisinde en sert ve telebkar mahiyyete malik olanI mehz 853 saylI qetnamededir.
1993-cu il oktyabrIn 14-de qebul edilen 87-i saylI qetname Fuzuli-CebrayIl ve QubadlInIn isqalIndan sonraya tesaduf etse de, RusiyanIn tesebbusu ile ortaya cIxan bu senedde sozugeden rayonlarIn zebt olunmasI barede hec ne yoxdur. Senedde isqal edilmis erazilerin bosaldIlmasI ve terefler arasInda kommunikasiyalarIn acIlmasIna caqIran umumi muddea var. Nehayet, 884 saylI qetname (10 noyabr 1993-cu il) ZengilanIn ve Horadiz qesebesinin isqalInI pisleyir ve yene mensubiyyeti deqiq belli olmayan isqalcI quvvelerin bu erazilerden cIxarIlmasInI teleb edir. Belelikle, BMT qetnamelerinin hec birinde ErmenistanIn tecavuzune dair isare bele yoxdur ve onlardan beynelxalq mustevide Yerevana qarsI tezyiq vasitesi kimi istifade etmek qeyri-realdIr. Amma bu qetnameler vasitesile en azI senedlerde adI kecen rayonlarIn ermenilerden azad edilmesini heyata kecirmek nezeri cehetden mumkundur. Bu vaxtadek praktikada bunun gerceklesmemesinin arxasInda ise beynelxalq birliyin ortaya qoyduqu ikili standartlar durur. Kuveytin isqalIna dair qetnamelerin icrasIna altI ay sonra baslayan BMT nedense, AzerbaycanIn caqIrIslarInI 8 ildir qulaqardIna vurur...
Milli Meclisdeki muzakirelere qatIlmayan politoloq ve siyasiler Ermenistan - Azerbaycan munaqisesinin helline dair alternativ layihe uzerinde isleyirler ve bu senedi Hakimiyyet orqanlarIna deyil, mehz ictimaiyyetin diqqetine teqdim etmek niyyetindedirler. Bu barede layihenin esas muellifleri olan sabiq XIN bascIsI Tofiq Zulfuqarov ve Prezident katibliyinin sabiq rehberi Eldar Namazov “Bizim ESR”e acIqlama verib.
OnlarIn sozlerine gore, uzerinde isledikleri sened herterefli konsepsiya olaraq DaqlIq Qarabaq munaqisesinin AzerbaycanIn temel maraqlarI (erazi butovluyune riayet, DQ uzerinde AzerbaycanIn suverenliyinin te`min olunmasI) cercivesinde hellini, bu istiqametde olkenin daxili potensialInIn beynelxalq huququn cari imkanlarI ile maksimum uzlasdIrIlmasInI ehtiva edecek. Qeyd edek ki, her iki sabiq MM-deki muzakirelere de`vet olunsalar da, hemin toplantIya qatIlmayIblar. Onlar bu qerarlarInI onunla esaslandIrIrlar ki, munaqiseden cIxIs yollarI ile baqlI pesekar muzakireler parlamentde aparIla bilmez. Bunun ucun mutexessislerin, musteqil politoloqlarIn ve hakimiyyet temsilcilerinin istirakI ile xususi muzakireler kecirilmelidir. Sabiqlerin fikrince, parlamentde yaranmIs veziyyete ciddi, konseptual baxIs deyil, emosiyalara dayanan umumi cIxIslar ortaya qoyulub. Onlar hemcinin MM-in cIxardIqI qerarda munaqisenin mehz AzerbaycanIn erazi butovluyu cercivesinde helline dair muddeanIn yer almasIndan narazIdIrlar. Sabiqler kecmis hemkarlarI Vefa Quluzadenin parlamentdeki cIxIsIndan da narazI qalIblar. T.Zulfuqarovun fikrince, veziyyet hec de Vefa muellimin tesvir etdiyi derecede cIxIlmaz ve umidsiz deyil.
Qeyd edek ki, sabiqlerin hazIrladIqI layihe metbuata cIxarIlmazdan once diger musteqil politoloqlarIn, MM-deki muzakirelere qatIlmamIs siyasilerin istirakI ile incelenecek. Hemin siyasilerin biri, ASDP-nin hemsedri Zerdust Elizadenin bildirdiyine gore, konsepsiyanIn hazIrlanmasIna 15-e yaxIn sexs celb olunub ve onlar tekce DQ tenzimlenmesini deyil, butovlukde AerbaycanIn cari bohrandan cIxmasI, milli dovletciliyin konseptual esaslarI ile baqlI mulahizelerini ortaya qoyacaqlar. Diger politoloq Rasim Musabeyovun ise tenzimlenmeye dair butun mulahizelerinin MM-e deyil, XIN-e teqdim edileceyi guman edilir. Qeyd edek ki, parlamentin qerarInda butun arzu eden sexslerin tekliflerinin qebulu ucun 15 gun vaxt ayrIlIb. Lakin Milli Meclis AparatIndan aldIqImIz me`lumata gore, helelik hec bir teklif ve layihe teqdim olunmayIb.
Qonsu GurcustanIn qarsIlasdIqI problemler sIrasInda etnik konfliktler xususi yer tutur. Gurcustan rehberliyi bu konfliktleri nece sahmanlamaq niyyetindedir, RusiyanIn Gurcustana qarsI tezyiqlerinin arxasInda ne dayanIr, BakI-Ceyhandan Rusiyaya pay verile bilermi, Gurcustanda ermeni separatizmi tehlukesi ne derecede realdIr? Qonsu olkenin AzerbaycandakI fovqel`ade ve selahiyyetli sefiri Zurab Qumberidze ile sohbetimiz bu suallar etrafIndadIr. Sefir once RusiyanIn viza tehdidlerine aydInlIq getirir:
Qonsu GurcustanIn qarsIlasdIqI problemler sIrasInda etnik konfliktler xususi yer tutur. Gurcustan rehberliyi bu konfliktleri nece sahmanlamaq niyyetindedir, RusiyanIn Gurcustana qarsI tezyiqlerinin arxasInda ne dayanIr, BakI-Ceyhandan Rusiyaya pay verile bilermi, Gurcustanda ermeni separatizmi tehlukesi ne derecede realdIr? Qonsu olkenin AzerbaycandakI fovqel`ade ve selahiyyetli sefiri Zurab Qumberidze ile sohbetimiz bu suallar etrafIndadIr. Sefir once RusiyanIn viza tehdidlerine aydInlIq getirir:
- Oten il dekabrIn 5-de Rusiya ile Gurcustan arasInda viza rejiminin tetbiq edilmesi MoskvanIn tesebbusu idi. Rusiya bu qerarI birterefli qaydada e`lan etdi ve biz de adekvat addIma mecbur olduq. Diger yandan, Gurcustana qarsI viza tetbiq eden Rusiya eyni zamanda Abxaziya ve Cenubi Osetiya bolgeleri ile hemserhed erazilerde vizasIz rejimi saxlayIr. Hemin bolgelere Gurcustan hokumetinin nezaret etmediyi ise bellidir. Bu, dolayIsI ile her iki separatcI bolgenin Gurcustandan qopmasInIn tesviqine xidmet edir. Indi biz viza rejimi seraitinde Rusiya ile munasibetlerimizi normallasdIrmaqa calIsIrIq. Cunki bu rejim bizim iqtisadi-ticari ve diger elaqelerimize mane olmamalIdIr. Hercend, viza rejimi bir qeder de murekkeblesdirile biler, ye`ni artIq Rusiyaya viza almaq ucun mutleq bu olkeden muvafiq de`vetnamenin olmasI zeruri olacaq. Bu, ilk novbede Rusiyada yasayan Gurcustan vetendaslarI ucun problemler yaradacaq. Onlar Gurcustana qayItmalI, buradakI Rusiya sefirliyinde viza alIb tezeden geriye donlmelidirler. Eger bu bas verse, biz de adekvat addIm atmaq niyyetindeyik ve Gurcustanda muveqqeti ve uzunmuddetli yasayan butun Rusiya vetendaslarI muvafiq prosedurdan kecerek viza almalI olacaqlar. Diger terefden, Rusiya terefi bildirir ki, bu rejim muveqqeti xarakter dasIyIr ve o CecenistandakI muharibe ile baqlIdIr. Odur ki, biz indi Rusiya ile yeni “boyuk sazis” (qarsIlIqlI emekdaslIq haqqInda) layihesi uzerinde isleyirik, ortaya cIxan butun problemleri bu senedde nezere almaq niyyetindeyik. O cumleden hemin sazisin imzalanmasI ile viza rejiminin de aradan qaldIrIlacaqInI dusunuruk.
- Gurcustanda RusiyanIn 4 herbi bazasI vardI ve ATET-in Istanbul sammitinin qerarlarIna esasen, onlardan 2-si leqv olunmalI idi. Bu proses nece gedir?
- Istanbul sammitinin qerarlarIna esasen, Vaziani ve Qudauta bazalarI 2001-ci il iyulun 1-dek tamamile leqv olunmalI idi. Hemcinin Istanbul senedlerine gore, 2000-ci ilin sonunadek Batumi ve CavaxetiyadakI diger iki bazanIn aqibeti Rusiya ile Gurcustan arasIndakI danIsIqlar neticesinde mueyyenlesmeli idi. BazalarIn cIxarIlmasI prosesi beynelxalq teskilatlar terefinden maliyyelesdirilir ve onlar bu ise nezaret edirler. Indiyedek 1-ci bende umumen emel olunub, ye`ni Vaziani ve Qudautadan aqIr texnika ve silahlar cIxarIlIb. Iyulun 1-dek bu bazalarIn leqv edilmesi, qalan emlakIn Gurcustana tehvil verilmesi gozlenilir. Lakin 2-ci bend uzre, ye`ni diger iki bazanIn aqibeti ile baqlI danIsIqlarda fikir ayrIlIqI movcuddur. Bu ilk novbede bazalarIn movcudluqu muddeti ile baqlIdIr. Rusiya terefi bu bazalarIn daha 12-15 il qalmasInI isteyir, biz ise en geci 2004-cu ilde butun bazalarIn cIxarIlmasInI teklif edirik.
- Rusiya hemcinin Qudautada bazanI leqv etmemeyi ve onu AbxaziyadakI Rusiya sulhmeramlI quvveleri ucun reabilitasiya merkezine cevirmeyi teklif edir. Buna munasibet necedir?
- Bilirsiniz, Rusiya sulhmeramlI kontingentinin statusu hele indiyedek mueyyenlesmeyib. Biz bele bir berpa merkezinin teskili meselesini muzakire etmeye hazIrIq, lakin bunun ucun once Qudauta bazasI leqv olunmalIdIr. Cunki herbi bazanI reabilitasiya merkezine cevirmekle is qurtarmIr ve buna GurcustandakI Rusiya sulhmeramlI kontingenti ile baqlI huquqi meseleler kompleksinde yanasmaq lazImdIr.
- Bellidir ki, Cavaxetiya bolgesinde GurcustanIn ermeni ehalisi kompakt sekilde yasayIr ve onlar buradakI Rusiya bazasInIn cIxarIlmasIna e`tiraz edirler. Sizce, bu hansIsa problemler yaradacaqmI?
- Tekce Cavaxetiya bazasInIn deyil, diger bazalarIn da leqv edilmesi yerli ehalinin bir hissesi ucun is yeridir. O cumleden, CavaxetiyanIn ermeni ehalisi de narazIlIqInI ifade ede biler. Lakin bu meselede Gurcustan dovletinin umumi maraqlarI esas goturulur. GurcustanIn prinsipial xetti ondan ibaretdir ki, olke erazisinde hec bir xarici dovletin bazasI olmamalIdIr. Biz hemin bazalarIn leqvi ile issiz qalan ehali ucun mueyyen reabilitasiya tedbirlerini nezerden keciririk.
- Lakin Cavaxetiya ile baqlI mesele tekce sosial seciyyeli deyil. Bele bir mulahize de var ki, ermeniler Rusiya bazasInIn orada qalmasInI gelecekde ozlerinin mumkun separatizm siyasetine destek vasitesi kimi gorurler?
- Men sizin neye isare etdiyinizi anlayIram. Ancaq demeliyem ki, Gurcustanda butun ermeni ehalisinin bele movqede olmasIna dair mulahizeler kifayet qeder sisirdilib. Cunki GurcustanIn basqa yerlerinde, o cumleden Tbiliside de ermeniler yasayIr ve onlarIn bu cur ehvalda olduqunu soylemek sehv olardI.
- Mesele ondadIr ki, vaxtile DaqlIq Qarabaqda ermenilerin separatcI herekatI baslayanda AzerbaycanIn diger bolgelerinde ve BakIda yasayan ermeniler onlarla hemre`y olmadIqlarInI beyan edirdiler. Lakin sonradan me`lum oldu ki, bu separatizm butun ermenilerin umumi siyaseti imis. Bu gun Gurcustanda ermenilerin separatcIlIq herekatInIn baslanmasI tehlukesi ehtimal olunmurmu?
- Men istisna etmirem ki, GurcustandakI ermenilerden kimlerse, o cumleden Cavaxetiya ehalisinin mueyyen qismi bele bir fikirde olsunlar. Biz hemin bolgede nesr olunan ermeni dilinde metbuatI da izleyirik ve bu istiqametde mueyyen fikirler seslenir. Lakin biz GurcustanIn ermeni ehalisi ile isleyirik, Ermenistan rehberliyi ile bu movzu etrafInda temaslarImIz olur ve demeliyem ui, bu barede bizim dialoqumuz konstruktiv alInIr. O ki qaldI GurcustanIn inzibati-dovlet qurulusunda hansIsa deyisiklik meelesine, bu cox ciddi meseledir ve ona da cox ciddi yanasIrIq.
- Ye`ni sabah Cavaxetiya ermenileri muxtariyyet telebi ile cIxIs etseler, siz bunun qarsIsInI qeti sekilde alacaqsInIz?
- GurcustanIn KonstitusiyasInda dovlet qurulusu meselesi acIq saxlanIlIb, ye`ni biz bu meselenin yekun hellini sonraya saxlamIsIq ve bu yonde muzakirelerin aparIlmasInI zeruri sayIrIq. Ye`ni bu, unitar dovlet olacaq, yaxud federasiya olacaq, helelik belli deyil. Biz Abxaziyaya vahid Gurcustan dovleti cercivesinde en yuksek muxtariyyet vermeye hazIrIq. Diger bolgelerle baqlI hansI teklifler olacaq, bunu gelecek gosterer. Meselen, bizde indi quberniyalar var, inzibati-erazi bolgusu de bu mustevide aparIlIr. Ye`ni mesele yekun hellini tapmayIb ve acIqdIr. Gelecek dovlet qurulusu meselesinde helelik Abxaziya ve Cenubi Osetiya problemi muzakire olunur. HansIsa yeni muxtar qurumlarIn yaradIlmasIna, o cumleden ermenilere muxtariyyet vermeye hazIrlasmIrIq. Amma yene deyirem, GurcustanIn gelecek dovlet qurulusu ve erazi-inzibati bolgu meselesi hellini tapmayIb ve biz buna kompleks sekilde baxacaqIq.
- GurcustanIn esas problemi olan Abxaziya konfliktinin sahmanlanmasI ile baqlI artIq nece illerdir ki, beynelxalq vasitecilik, danIsIqlar ve s. davam edir. HazIrda proses ne yerdedir? Bir qeder evvel BMT ekspertlerinin AbxaziyanIn statusuna dair hazIrladIqlarI layihenin parlament muzakiresine cIxarIlacaqI gozlenilirdi...
- Bu muzakireler helelik kecirilmeyib ve men hemin senedle tanIs deyilem. Tenzimleme prosesinde, teessuf ki, konkret irelileyis yoxdur. Odur ki, veziyyetin bele qalmasI, kockunler problemi ve s. GurcustanI aqIr duruma salIb. Indi danIsIqlar da faktiki olaraq getmir. Lakin biz danIsIqlara hazIrIq ve hemise bildirmisik ki, GurcustanIn erazi butovluyunu pozmayan istenilen statusu muzakire ede bilerik.
- Eger Gurcustan bu meselenin danIsIqlar ve muzakireler yolu ile helline nail olmasa, ne vaxtsa yeniden herbi emeliyyatlara baslaya bilermi? ‚mumiyyetle, naelac qalacaqInIz halda, bu problemi herbi yolla hell etmeyi dusunursunuzmu?
- Bu cox ciddi meseledir. Gurcustan munaqiseni sulh yolu ile tenzimlemek ucun sanballI beynelxalq desteye guvenir ve problemin herbi yolla hellini mumkun hesab etmir. Duzdur, helelik problemin sulh yolu ile helli de gorunmur, amma, hesab edirik ki, bu ne vaxtsa bas tutacaq. Elbette, bizim ucun GurcustanIn erazi butovluyunun te`min olunmasI en esas meseledir. Lakin biz bunu sulh yolu ile elde etmeye calIsIrIq. Muharibe meselesi ise olduqca murekkebdir ve sizin munaqisede olduqu kimi, biz de bu meselede coxlu kenar aspektlerin olduqunu, onlarIn doquracaqI fesadlarI yaxsI tesevvur edirik. Indi Abxaziyada RusiyanIn sulhmeramlI quvveleri yerlesdirilib. Biz bu kontingentin hem formatInI (temsilcilik baxImIndan), hem de selahiyyetini genislendirmek isteyirik. Cunki indilik bu quvveler esasen munaqise regionunda ayIrIcI xett rolunu oynayIr. Lakin biz hemin quvvelere hem de polis selahiyyetinin verilmesine calIsIrIq ki, onlar gurcu kockunlerin geri qayItmasIna te`minat yaratsInlar. Biz eminik ki, eger kockunler geri qayItsalar, mueyyen muddetden sonra bu munaqisede ortaq mexrece gelmek mumkun olacaq. Cunki bu gun problemin movcudluqu hem AbxaziyanIn ozune, hem de umumilikde Gurcustana boyuk iqtisadi zerbe vurur. Simal demir yolu islemir, AbxaziyanIn teserrufat obyektleri, vaxtile minlerle turistin istirahet etdiyi Qara deniz sahilindeki kurortlar xarabazara cevrilib. Halbuki, SSRI vaxtInda AbxaziyadakI subtropik meyveler ve turizm Gurcustan budcesinin “qIzIl damarI” sayIlIrdI. Indi bu imkandan biz de mehrumuq, Abxaziya ehalisi de.
- Ve nehayet, son sualI vermek isteyirem. Bir qeder evvel prezident Sevarnadzenin bele bir beyanatI seslendi ki, Rusiya da BakI-Ceyhan neft kemerine qosula biler. Hetta bele bir veziyyetin Abxaziya probleminin helline yardIm edeceyi de vurqulanmIsdI. Sozugeden beyanatIn mahiyyeti nedir? Gurcustan BakI-CeyhanIn marsrutunu deyismeyi teklif edir?
- Sohbet marsrutun deyisdirilmesinden getmir. Kemerin BakI-Tbilisi-Ceyhan marsrutu ile cekilmesi qerarlasdIrIlIb ve biz de onu mehz bu istiqametde gerceklesdirmek ezmindeyik. Lakin biz bele bir qenaetdeyik ki, mueyyen vaxtdan sonra Qara deniz limanlarIna o qeder neft daxil olacaq ki, onun hamIsInIn Turkiye boqazlarI vasitesile danIsmasI mumkun olmayacaq. Ele indinin ozunde Rusiya QazaxIstan ve Azerbaycan neftinin xeyli hissesini Qara denize cIxarIr. Odur ki, Qara denizi neft ixracI meselesinde tranzit mekan kimi saxlamaqla boqazlardan yan kecen elave yollar aranmalIdIr. Prezident Sevardnadze de RusiyanIn BakI-Ceyhana qosulmasI ideyasInI seslendirende mehz bunu nezerde tutub.
- Ye`ni Rusiya oz boru xetti ile tutaq ki, Abxaziyadan kecmekle BakI-Tbilsi-Ceyhana qosula biler?
- Niye de olmasIn. Bu hem BakI-Ceyhanla axIdIlacaq neftin hecmini artIrIr, hem Abxaziya konfliktinin helline mueyyen elverisli serait yaradIr, hem de regionda geosiyasi atmosferi yumsalda biler. Cunki BakI-Ceyhan hem de muhum geosiyasi meseledir. Ancaq yene deyirem, butun bunlar helelik ideyadIr. OnlarI nezerden kecirmek ucun ise evvelce BakI-CeyhanI reallasdIrmaq gerekdir.