Resmi BakInIn ortaya qoyduqu hedeler ilk novbede beynelxalq vasitecilere unvanlanmIs ciddi mesajdIr. Azerbaycan prezidentinin Paris gorusu (4-5 mart) erefesinde numayis etdirdiyi elametdar movqe Ermenistanla aparIlan sulh danIsIqlarInIn diqte etdiyi reallIqIn gostericisidir. Cunki bu danIsIqlarda qarsI terefin ortaya qoyduqu esas prinsip muharibenin me`lum neticelerini huquqi-siyasi mustevide resmilesdirmek ve BakInI tamamile elverissiz olan reallIqla barIsmaqa mecbur etmek uzerinde koklenib. Prezident Heyder Eliyev sraqagun ATET-in fealiyyetde olan sedri, RumIniya XIN bascIsI Mirca Coane ile gorusde AzerbaycanIn neticesiz ve sonu gorunmeyen sulh danIsIqlarIndan bezdiyini vurqulamaqla onlarIn diqqetini mehz sozugeden meqama yoneltdi: “Ermenistan Azerbaycandan cox boyuk guzestler teleb edir. Buna ise biz razI ola bilmerik. Cunki Ermenistan zor gucune elde etdiklerini qanunilesdirmek isteyir”. Prezidentin AzerbaycanIn herbi yola el atmaq ehtimalInI xususi qeyd etmesi beynelxalq vasitecilerin bu munaqisenin nizamlanmasI prosesinde tutduqu qeyri-konstruktiv ve semeresiz movqeyin acIq teftisi hesab olunmalIdIr. Eslinde parlamentdeki me`lum muzakirelerden sonra cemiyyetde muharibe ehvalInIn siyasi psixoz seviyyesine catmasI birinci novbede mehz beynelxalq aleme unvanlInIb. Cunki AzerbaycanIn cesidli dairelerinde tenzimlemeni herbi musteviye kecirmek caqIrIslarInIn seslenmesi yeddi illik ateskes dovrunde ErmenistanI edaletli sulhe tesviq ede bilmemis beynelxalq vasitecilere bir mesjdIr ki, sabah ateskes pozulacaqsa, bu onlarIn “emeyi”nin neticesi olacaq. Regionda strateji maraqlarI olan “Minsk ucluyu” ve nizamlamanI himaye eden beynelxalq teskilatlar (elelxusus ATET) bu munaqisenin tez bir zamanda cozulmesini, bolgede siyasi istiqrarIn ve genis sermayelerin te`minatI olacaq sulhun berqerar olmasInI isteyirler. Bunun gerceklesmesi ucun kimin nece guzest addImI atmasI ve prosesin faktiki kompromiss faizi onlarI kokunden narahat etmir. Sosuz ki, BakI meselenin bu cur qoyulusu ile razI ola bilmez. Diger yandan, Azerbaycan siyasi mustevide ErmenistanI tekbasIna yola getire bilmez ve bu se`ylerin yekunu da goz qabaqIndadIr. Mehz buna gore de BakI siyasi mukalime mustevisine muharibe psixozu faktorunu getirmeye mecburdur. Ye`ni sohbet bilavasite muharibenin baslanmasIndan deyil, bu faktorun siyasi danIsIqlarda te`sir vasitesi kimi one cekilmesinden gedir. Cunki “siyaset guce soykenende semereli olur” tezisi cari seraitde xususile kecerlidir. Azerbaycan rehberinin ATET sedri ile gorusde ictimaiyyetin muharibe caqIrIslarInI tebii saymasI da diqqetceken meqamdIr: “Bunu da anlamaq olar. Cunki tarixen guce qarsI hemise guc isledilib, tecavuze qarsI xilaskarlIq mubarizesi aparIlIb”. Azerbaycan rehberinin “Sulh yolu ile meselenin helli ucun hele boyuk imkanlar var” demekle perspektivde zeruri muharibe ucun de el yeri qoymasI muhum taktikadIr. Olke bascIsI bu zerureti real seraitle esaslandIrIr: “Sekkiz ildir ki, cadIrlarda yasayan insanlarIn sebri tukenibdir. Cunki meseleni sulh yolu ile hell etmek tedbirleri netice vermir”. Qeyd edek ki, Azerbaycan prezidenti tenzimleme prosesinin yeniden herbi musteviye kecmek ehtimalInI hele oten ilin iyulunda ATET-in o vaxtkI sedri Benita Ferrero-Valdnerle (Avstriya) gorusde acIq sekilde vurqulamIsdI. Lakin o vaxt ATET rehberliyi bunu yalnIz siyasi beyanat kimi qebul ederek endiselenmemisdi. Indi ise veziyyet ferqlidir ve beynelxalq vasiteciler Azerbaycanda muharibe ehvalInIn praktik ise kece bileceyinden ehtiyatlanIrlar. Son gunlerde Azerbaycan ordusunun xususi hazIrlIq veziyyetine getirilmesi, habele olkenin tibb muessiselerinde te`cili te`lim-mesqlerinin kecirilmesine dair me`lumatlarIn yayIlmasI da bu baxImdan elametdardIr. Tesadufi deyil ki, ATET sedri Azerbaycan cemiyyetindeki muharibe ehvalIndan narahatlIqInI acIq sekilde dile getirerek prezident H.Eliyevi muharibe terefdarlarInI “sehv movqeden dasIndIrmaqa” caqIrIb. Amma, deyesen, hakimiyyet yaranmIs situasiyanI taktiki yonden elverisli sayIr. Hakimiyyet temsilcilerinden birinin sozlerine gore, bu gun cemiyyetde muharibe caqIrIslarInIn daha intensiv seslenmesi eslinde resmi BakI ucun cox vacibdir. Xususile Paris danIsIqlarI erefesinde bu tendensiyanIn guclenmesi AzerbaycanIn taktiki maraqlarIna uyqundur.

Ermenistan rehberinin Kiyeve seferi (1-2 mart) onceden planlasdIrIlan ikiterefli senedlerin imzalanmasI ile yekunlassa da, diqqetceken meqamlarla da yadda qalIb. Robert Koceryan Leonid Kucma ile 2001-2010-cu illerde emekdaslIqa dair proqram ve siyasi beyanname imzalayIblar. Iqtisadi, humanitar ve texniki seciyyeli bir nece hokumetlerarasI sazis de baqlanIb. Lakin bu protokol seciyyeli meqamlarla yanasI, bizim ucun maraq doquran esas mesele Ermenistan prezidentinin Kiyevde regional qaz layihesini muzakire etmesidir. Sohbet Irandan Ermenistana, oradan ise Avropaya cekile bilecek qaz kemerinden gedir. XatIrladaq ki, Iran-Ermenistan qaz kemeri meselesi 1992-ci ilden bu iki olkenin danIsIqlar movzusu olsa da, oten dovr erzinde uzunluqu 140 kilometr, maliyyesi ise 120-140 milyon dollara hesablanan layihenin reallasmasI yonunde praktik addIm atIlmayIb. Yerevan bu meselede xeyli canfesanlIq etse de, Tehran bu layiheye oz maraqlarIndan yanasIr. Bele ki, Iran regionun iri qaz istehsalcIsI kimi bu mehsulun ixracatIna da strateji onem verir. Ye`ni ilde Ermenistana 2-3 milyard kub metr qaz satIsI onun ucun xIrda meseledir. Odur ki, Iran bilavasite Avropaya cekilecek iri qaz kemerinin hedef goturur. Diger yandan, bele bir layihe Avropa Birliyinin maraqlarI daxilindedir ve AB resmileri bu tesebbusu himaye etdiklerini bildiribler. Sozugeden layihe Iran qazInIn Ermenistan, Gurcustan, Ukrayna tranziti ile Avropaya neqlini nezerde tutduqundan bu meseleye hem Tbilisi, hem de Kiyevin yanasmasI bizim ucun cox ehemiyyetlidir. Cunki her iki olke AzerbaycanIn strateji terefdasIdIr ve eger ErmenistanI regional enerji layihesine celb etseler bu, BakI ucun acI “surpriz” olacaq. En esasI ise odur ki, ErmenistanIn Gurcustan ve Ukrayna ile sozugeden isbirliyinin gerceklesmesi GUOAM emekdaslIqIna nifaq sala biler. Nezere alsaq ki, OzbekistanIn belli passivliyi, habele Moldovada kommunistlerin hakimiyyete gelisi ile GUOAM-dan cIxmaq ehtimalInIn boyuk olmasI bu formatI faktiki olaraq “ucluk” (Azerbaycan, Gurcustan, Ukrayna) halIna salIb ve bu mustevide de nifaqIn yaranmasI iflasI ile yekunlasa biler. Helelik GurcustanIn Azerbaycanla bir “naqd” (BakI-Ceyhan), bir de perspektiv (“Sahdeniz” qaz layihesi) enerji tranizitinde emekdaslIq etdiyini diqqete alsaq, Tbilisinin BakIya arxa cevirmesi ilk novbede onun ozu ucun aqIr itki olar. O ki qaldI Ukraynaya, bu olke Azerbaycan neftinin hem alIcIsI, hem de tranzit ixracatcIsI kimi cIxIs etmek ezmindedir. Ukrayna Qara denize cIxan Azerbaycan neftinin Avropaya dasInmasI ucun ozunun Odessa-BrodI kemerini (bu kemere sonradan Polsa da qosula biler) teklif edir ve Kiyevin IranIn qaz satIsI layihesine maraq gostermesi de daha cox BakInI hemin teklife meyllendirmek ucun taktiki fenddir. Qeyd edek ki, UkraynanIn neft ixracI variantInI Azerbaycan resmileri ile muzakire eden bu olkenin spikeri Ivan Plyus BakIya mehz Tehrandan gelmisdi. Ele BakI da sitasiyanI praqmatik yonden deyerlendirir ve UkraynanI Iran-Ermenistan avanturasIndan cekindirmek ucun ilk mesajI verib. ARDNS-in prezidenti Natiq Eliyev Ukrayna spikeri ile gorusde Supsa limanIna cIxarIlan Azerbaycan neftinin bir qisminin Odessa-BrodI kemeri vasitesile ixracInI mumkun olduqunu beyan edib.