Ermenistan-Azerbaycan danIsIqlarInIn novbeti Paris raundundan sonra tenzimlemenin bu musteviye kececeyi askar gorunmeye baslayIr. Cunki Paris gorusu siyasi danIsIqlarIn hec bir netice vermediyini ve sulh yolunun limitinin tukendiyini subut etdi. Prezidentlerin ikigunluk Paris temaslarInIn elahidde netice ile musayiet olunmayacaqI onceden de belli idi. Lakin danIsIqlarIn bu cur bedbin tonda yekunlasmasI veziyyetin tesevvur edildiyinden de aqIr olduqunu numayis etdirdi. Halbuki Paris raundu erefesinde bu danIsIqlarIn elametdar yekununun olacaqI, hemcinin prezidentlerin tenzimlenmenin ortaq prinsiplerine dair birge beyanatla cIxIs edeceyi barede cesidli mulahizeler soylenilirdi. Lakin, gorunur, BakI ve Yerevan bu cur yarIresmi nikbinliyini mehz qarsI terefin kompromise doqru addIm atacaqI ehtimalI ile esaslandIrIrdIlar. Eger Azerbaycan bu danIsIqlarda Ermenistandan konstruktivlik gostereceyini ve DaqlIq Qarabaqa AzerbaycanIn terkibinde yuksek ozunuidare huququnun verilmesi prinsipini (tenzimlemenin indiyedek baqlI qalan esas “kilid” prinsipi mehz budur) muzakire edeceyini gozleyirdise, Yerevan oz novbesinde BakInIn DaqlIq Qarabaqdan el cekmesini, evezinde qalan rayonlarIn azad edilmesini kompromis variant kimi teklif edirdi. Ve bu sertler daxilinde alInan yekun da goz qabaqIndadIr. ‚st-uste 6 saatdan artIq davam etmis Paris danIsIqlarInIn “neticesi” o oldu ki, Ermenistan terefi DaqlIq QarabaqIn her hansI muxtariyyet cercivesine razIlasIr ve faktiki musteqillik statusu teleb edir. Azerbaycan buna hec vaxt getmeyeceyini bir daha beyan edib. Belelikle, Ermenistan “ya DaqlIq QarabaqI qalan rayonlara deyisdirmek, ya da veziyyet belece qalacaq” tezisinden cIxIs ederek guzeste getmek niyyetinde deyil. Azerbaycan ise ermenilerin “torpaq evezine torpaq” prinspini qebul etmediyini, eyni zamanda veziyyetin dondurulmasI ve kockunlerin daha nece iller cadIrlarda qalmasI ile razIlasmadIqInI numayis etdirir. Sozsuz ki, danIsIqlarda bu cur diametral ferqli movqelerin hakim olduqu bir seraitde tekamul yolu ile neyinse deyiseceyini gozlemek tamamile ebesdir. Bu seraitde Ermenistanlaneinki 15, lap 150 defe de siyasi danIsIqlar aparsan, neticesi olmayacaq. Sozsuz ki, ErmenistanIn bu cur inadkar ve arxayIn davranmasInIn bir muhum sebebi var, o da 1994-cu ilde atesi kesilmis muharibenin faktiki neticeleridir. Bu meqamI Parisden qayIdanbas Azerbaycan prezidenti bir daha vurquladI: “DanIsIqlarda ErmenistanIn en boyuk delili odur ki, o AzerbaycanIn torpaqlarInI isqal edibdir. Muharibe neticesinde onun elinde DaqlIq Qarabaq ve daha yeddi rayon var”. Ye`ni tereflerin qeyri-beraber veziyyetde olduqu her kese, o cumleden beynelxalq vasitecilere de aydIndIr. AzerbaycanIn elinde olan butun arqumentler ise huquqi seciyyelidir: “Bizim elimizde beynelxalq huquq normalar, BMT-nin qetnameleri var. BunlarI Ermenistan saymayIb ve indi de saymIr”. Elbette, bele qeyri-beraberlik seraitinde AzerbaycanIn umidli olduqu esas siyasi rIcaq beynelxalq birliyin, boyuk dovletlerin Ermenistana tezyiq-te`sir gostermesidir. BakI indiyedek Qarabaq tenzimlemesinin esas vasitecilerinden biri kimi mehz Minsk Qrupuna hemsedrlik eden uc boyuk dovletin bu yonde atacaqI addImlara umidli idi. Lakin prezidentin de e`tiraf etdiyi kimi, ne Birlesmis Statlar ve Rusiya, ne de Fransa Ermenistana te`sir gostermek niyyetindedir: “Sirak her defe deyir ki, men hec bir terefe te`sir etmek istemirem”. Mehz vasitecilerin tereflere “eyni gozle baxmasI”nIn neticesidir ki, 20 faiz erazisi isqal olunan Azerbaycanla bu isqalI heyata kecirmis Ermenistana beraber munasibet gosterilir. MaraqlIdIr ki, Paris goruslerinden sonra kecirilen brifinqde fransalI jurnalist bu cur munasibetin ikili standartlar prinsipine dayandIqInI ve butun dunyaya FransanIn niye bu veziyyetle barIsdIqInI prezident Sirakdan sorusdu. Soz altInda qalmamaqI bacaran Fransa prezidentiin cavabI ise bu oldu ki, “biz sulhe yollar arayIrIq ve polemika baslatmaqI meqbul saymIrIq”. Qeyd edek ki, indiyedek ABS ve Rusiya liderleri de bu seciyyeli suallardan belece yayInIblar. Butun sadalananlardan hasil olan netice de kifayet qeder lakonikdir. ErmenistanI konstruktiv movqeye mecbur etmek ucun butun siyasi vasiteler ve sulh danIsIqlarInIn limiti artIq tukenib. Bu noqteden yalnIz bir istiqamete cIxIs var: muharibeye doqru. Eger hec bir beynelxalq avtoritet ve vasiteci ErmenistanI aqressiv siyasetden dasIndIra bilmirse, bunu Azerbaycan ozu etmelidir. Onsuz da son vaxtlar cemiyyetde bu ehval guclenmekdedir ve prezident de hele Parise yola dusmezden once bunun mesajInI vermisdi:”Tarixen tecavuze ve zora qarsI guc numayis etdirilib”. Fransadan qayIdanda ise olke bascIsI meseleni bir qeder de konkretlesdirdi: “Ermeniler tutduqlarI movqelerde guclu mudafie sistemi yaradIblar. Eger muharibe ehval-ruhiyyesi olsa, bizim ucun mudafie yox, hucum quvveleri gerek olacaq ve bu yonde isler gorulub”. Azerbaycan rehberinin ErmenistanI kompromise mecbur etmek ucun atIlacaq addImlar baresinde arxayIn danIsmasI (“HansI xett yerideceyimizi men bilirem, amma acIqlaya bilmerem”) da diqqetceken meqamdIr. Belelikle, DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinde sulh limitinin bitdiyi ve alternativ mustevinin zeruriliyi kifayet qeder aydIndIr. Azerbaycan rehberliyi resmen e`tiraf edir ki, DaqlIq QarabaqIn etrafIndakI rayonlar ermenilerin elinde qaldIqca onlarla hansIsa konstruktiv danIsIq ve qarsIlIqlI kompromis mumkun deyil. Odur ki, bu helledici “kozIrI” onlarIn elinden almaq gerekdir ve olke rehberliyi bu addImIn qacIlmaz olduqunun yaxsI ferqindedir. Elbette, gunu sabah AzerbaycanIn herbi emeliyyatlara baslayacaqInI dusunmek sadelovhluk olardI. AzerbaycanIn DQ etrafIndakI rayonlarI zor gucune azad etmek huququ ne qeder askar olsa da, movcud beynelxalq raellIqlar seraitinde bu huququn ise salInmasI ucun muhum siyasi hazIrlIq isi aparIlmasI, beynelxalq instansiyalarIn, region dovletlerin mumkun reaksiyasI diqqet ve nezere alInmalIdIr. Bu xususda Ermenistan ve AzerbaycanIn Herbi nazirlerinin qiyabi “beyanat dueli” xeyli elametdardIr. Sraqagun Serj Sarkisyan AzerbaycanIn uqurlu muharibeye baslamaq imkanInIn olmadIqInI bildirib, cavabInda ise general Sefer Ebiyev Azerbaycan ordusunun cebhede herbi zefer qazanmaqa temamile hazIr olduqunu vurqulayIb. Sozsuz ki, bu “duelde” tebliqati meqam ve ozunu daha arxayIn numayis etdirmek niyyeti movcuddur. Amma en azIndan elametdar prosesin basladIqInI tesbit etmek olar. Bu xususda Azerbaycan prezidentinin Turkiyeye baslanacaq seferini (12 mart) xususi qeyd etmek vacibdir. Bunun ardInca ise Turkiye silahlI Quvvelerinin bas qerergah reisi Huseyn KIvrIkoqlu herbi emekdaslIq muqavilesi imzalamaq ucun BakIya gelecek. Nezere alsaq ki, bu meselede AzerbaycanIn arxalana bileceyi yegane quvve Turkiyedir, mehz bu seferlerden sonra veziyyetin hansI istiqamete deyiseceyini gozlemek lazImdIr.