Paris danIsIqlarInIn neticesiz bitmesi ile Ermenistan-Azerbaycan munaqisesinde bohranlI veziyyetin yarandIqI goz qabaqIndadIr. BakI bundan sonra ne etmeyi planlasdIrIr, beynelxalq birliyin askar laqeydliyi fonunda ErmenistanI indiki movqeyinden dasIndIrmaq ve edaletli sulhe nail olmaq ucun Azerbaycan hansI yolu sececek? Heqiqetenmi, muharibe qacIlmazdIr? Bu xususda prezidentin bazar ertesi baslanacaq Turkiye seferinden hansI elametdar neticeleri gozlemek olar? Gunun bu aktual suallarI etrafInda PA xarici elaqeler so`besinin mudiri Novruz Memmedovla sohbet edirik:
- Novruz muellim, Paris danIsIqlarInIn neticesiz bitmesi ve Ermenistan terefin kompromise doqru her hansI meyl gostermemesi sulh danIsIqlarInIn bundan sonrakI perspektivini ciddi sual altInda qoyub. Beynelxalq vasitecilerden de hec biri Ermenistana te`sir etmek istemir. Bele bir seraitde resmi BakI ne etmeyi dusunur? Meselenin herbi musteviye kecirilmesi labud gorunmurmu?
- Heqiqeten de danIsIqlar cox cetin gedir, Ermenistan rehberliyi munaqisenin sulh yolu ile helline terefdar olduqunu sozde beyan etse de, bu istiqametde hec bir kompromis movqe numayis etdirmir. Bu problemin cozulmesinde Azerbaycan prezidentinin yeritdiyi strategiya tamamile aydIndIr: biz munaqiseni AzerbaycanIn suverenliyi ve dovlet maraqlarI cercivesinde sulh danIsIqlarI yolu ile hell etmek isteyirik. Amma danIsIqlarIn bele gedisi bu strateji xettin ayrI-ayrI merhelelerinde mueyyen taktiki gedisleri de istisna etmir. Subhesiz ki, bu taktiki gedisler barede men size bir sey deye bilmeyeceyem. Yeqin yadInIzdadIr ki, olke bascIsI da Parisden qayIdarken hava limanInda verdiyi acIqlamasInda bu addImlarIn mahiyyetine toxunmadI. Amma emin ola bilersiniz ki, Azerbaycan rehberliyinin danIsIqlarIn bundan sonrakI merhelesine dair aydIn, dusunulmus ve deqiq hesablanmIs addImlar toplusu var. Bir meqamI da vurqulamaq isterdim ki, ermeni terefi indiki movqeyi ile qesden, yaxud da ele bilmeyerekden AzerbaycanI sonuncu ve zeruri addIma tehrik etmeye calIsIr.
- Sohbet muharibe variantIndan gedir?
- Beli, onlar bizi bu yolu secmeye vadar etmek isteyirler. Hesab edirem ki, resmi Yerevan neticeni axIradek derk etmir. Cunki Ermenistan qazanIlmIs muveqqeti herbi uquru ebedilesdirmek arzusundadIr ve bu baxImdan faktiki olaraq avanturist siyaset aparIr. Ermeni terefi bilmelidir ki, munaqisenin edaletli, her iki terefi qane edecek helli tapIlmazsa, bu regionda davamlI sulhden danIsmaq mumkun olmayacaq. Ermenistan onu da derk etmelidir ki, Azerbaycan yalnIz edaletli sulhe razI olacaq ve onu elde etmek ucun son ve zeruri addImI atmalI olsa, bunun neticeleri mehz Ermenistan ucun aqIr sonluqla bitecek.
- Sizce, ErmenistanIn faktiki olaraq yeni muharibe avanturasI ile oynamasI YerevanIn oz siyasetidir, yoxsa burada kenar te`sirlerin rolu var?
- Subhesiz ki, burada kenar te`sir amilleri de movcuddur. Men ermenilerin psixologiyasInI derinden tedqiq etmis avstriyalI alim Erix FayqlIn (bu muellifin “Ermeni terroru haqqInda heqiqet” kitabI bu gunlerde N.Memmedovun tercumesinde Azerbaycanda nesr olunub — I.) meshur bir tezisini xatIrlatmaq isterdim. O yazIr ki, ermeni xalqInIn Ermenistanda yasayan hissesi nisbeten sakitdir ve ermeniler Ermenistandan ne qeder uzaqda yasayIrlarsa, onlarIn fanatizmi bir o qeder guclu olur. Onlar reallIq hissini bir o qeder itirmis olurlar. Ve indi xaricdeki ermeniler ErmenistandakI quvveleri muxtelif yollarla idare edirler. Sozsuz ki, bu proseslerin basInda “Dasnaksutyun” partiyasI durur ve onun hem ErmenistanIn indiki iqtidarIna, hem de ermeni diasporuna boyuk te`siri var.
- Belke ele ona gore de kecmis prezident Levon Ter-Petrosyan dasnaklarIn ErmenistandakI fealiyyetini qadaqan etmisdi, amma Robert Koceryan bu fealiyyeti leqallasdIrdI?
- Beli, siz bu meqamI doqru qeyd etdiniz. Eyni zamanda onu da yadInIza salIn ki, L.Ter-Petrosyan 1997-ci ilin payIzInda Azerbaycanla nisbeten kompromisli sulhe razIlIq vererken “Nezavisimaya qazeta”da boyuk bir meqale derc etdirdi ve ermeni xalqInI bu munaqisenin uzaq perspektivini gormeye caqIrdI. O qeyd etmisdi ki, eger Ermenistan indi (ye`ni o vaxt) teklif olunan umumen elverisli sertleri qebul etmese, sonra pesman olacaq. Cunki bir vaxt yetisecek ki, indi teklif olunanlarIn cox az bir hissesini bize verecekler, hetta ola bilsin ki, hec onu da vermesinler. O hemcinin vurqulamIsdI ki, ermeni xalqI cox vaxt fanatizm ve avanturizme uyub ve hemise de bunun altInI cekib. Ye`ni demek isteyirem ki, ermeniler o vaxt bu caqIrIsI esitmediler ve dovletcilik bacarIqI, siyasi mudrikliyi ve uzaqgorenliyi olmayan bir sexsi hakimiyyete getirdiler. Odur ki, ErmenistanIn indiki rehberliyi yeritdiyi xettin hansI netice ile yekunlasacaqInI aydIn tesevvur ede bilmir.
- Bes bu avanturist siyasetin aparIlmasInda qeyri-ermeni faktorlarIn rolu ne qederdir? Sizce, muharibenin yeniden alovlanmasInda xarici quvveler maraqlI ola bilmezmi?
- Elbette, maraqlI olanlar var. Men bu barede genis danIsmaq istemezdim. Sozsuz ki, mueyyen dovletlerin, xarici quvvelerin bu munaqiseye sozde bir, heqiqetde ise basqa munasibeti var. Ye`ni burada ermenilere olan me`lum teessubkeslik ozunu gosterir. O cumleden muharibenin yeniden, ozu de indi baslanmasInI isteyen quvveler movcuddur ve hesab edirem ki, Ermenistan rehberliyi de danIsIqlardakI cari movqeyi ile bu quvvelerin yedeyinde getdiyini gosterir.
- Qeribe veziyyet alInIr: Ermenistan danIsIqlarda hec bir kompromise getmir, BMT qetnamelerini saymIr, onu bu movqeden dasIndIrmaqa mecbur eden de yoxdur. Eyni zamanda Ermenistan mueyyen kenar amillerin te`siri ile prosesi tezeden muharibe avanturasIna salmaq isteyir ve biz de buna getmek istemirik. Bir nov qapalI daire yaranIr. Bes ne etmeli. munaqiseni dondurmalIyIqmI?
- Sozsuz ki, Azerbaycan rehberliyi munaqisenin dondurulmasI ideyasInI redd edir. Amma yene deyirem, danIsIqlarda evvelki strategiya saxlanIlmaqla mueyyen taktiki gedisler gozlenilir ve siz bunu goreceksiniz. Burada sohbet AzerbaycanIn muxtelif fealiyyet istiqametlerini, resurslarI sistemli sekilde bir yere toplayaraq munaqisenin helline te`sir gostermek niyyetinden gedir. Buraya dovletlerarasI munasibetler ve xarici siyasetdeki gedislerden tutmus olkedaxili proseslerin nezere alInmasInadek genis fealiyyet spektri daxildir. Subhesiz ki, region ve dunya dovletleri ile mueyyen mukalime ve dialoq zeruri olacaq. Bu baxImdan prezidentin Turkiyeye seferinin muhum ehemiyyeti var. Rusiya ile munasibetlerde yeni elementler axtarmaq lazIm gelecek, AmerikanIn yeni administrasiyasI ile danIsIqlar aparIlacaq. Butun bunlardan ise kompleks sekilde munaqisenin helli yonunde te`sirli imkan kimi istifade olunacaq.
- Amma cemiyyetde, metbuatda, siyasi dairelerde sulh yolunun imkanlarInIn tukendiyi qenaeti movcuddur ve coxlarI olke rehberliyini ancaq sulh yolunu diqqetde saxladIqIna ve basqa yol barede dusunmediyine gore qInayIrlar?
- Eger kimdese olke rehberliyinin siyaseti ile baqlI bele teessurat yaranIrsa, sozsuz ki, bu sehvdir. Bir seyi yadda saxlamaq lazImdIr: eger Azerbaycan rehberliyi munaqisenin sulh yolu ile hell etmek niyyetini vurqulayIrsa, bu o demek deyil ki, o, basqa yol barede hec dusunmur. Real siyasetin semeresi deyilen soz ve beyanatlarla deyil, konkret addImlar ve onlarIn yekun neticesi ile olculur.

Herbi hisselerde mudafie islerinin, mulki mudafie tedbirlerinin guclendirilmesi Qarabaq probleminin hellinde muharibe variantInIn gundemden cIxmadIqI ehtimalInI bir daha ortaya qoydu. Ister yaxIn gunlerde herbi seferberliyin baslayacaqI ile baqlI me`lumatlar, isterse de, Ermenistan mudafie nazirinin “muharibe baslasa, daha 7 rayonu tutacaqIq” tipli heyasIz acIqlamalarI cemiyyetin muharibeye hazIr veziyyetde olduqunu ortaya qoydu. Demek olar ki, artIq hamI savasa hazIr veziyyetdedir. Hercend, hakimiyyet selahiyyetlileri helelik problemin hellinde herbi varianta el atIlacaqInI istisna edirler. Ana Veten PartiyasInIn (AVP) sedri, millet vekili Fezail AqamalI ise “veziyyet bu cur davam etse, muharibe baslaya biler” dedi. Onun sozlerine gore, Azerbaycan Ordusu IrevanI tuta bilecek qeder qudretlidir:
- ArtIq kifayet qeder formalasmIs, AzerbaycanIn erazi butovluyunu qoruyub saxlaya bilecek ve ermeni isqalcIlarInIn isqal etdiyi torpaqlarI azad ede bilecek ordumuz var. Bu gun AzerbaycanIn herbi potensialI, iqtisadi imkanlarI ve diger sahelerdeki ehtiyatI Ermenistandan qat-qat gucludur. Menim subyektiv fikrim beledir ki, isqal edilmis torpaqlarImIz danIsIqlar vasitesi ile azad edilmelidir.
- Her halda ermeni terefi de acIq-askar gosterir ki, onlar AzerbaycanIn sertlerini qebul etmeyecek. Veziyyet bu cur davam etse... (sualI yarImcIq kesir - V.A)
- Eger Ermenistan isqal etdiyi torpaqlarI azad etmek istemirse, bu meselede hemiseki kimi heyasIzlIq numayis etdirirse, biz basqa yola da el ata bilerik. Bu, herbi yoldur. Son dovrlerin gedisleri de gosterir ki, Azerbaycan torpaqlarInI herbi yolla azad etmek mecburiyyetinde qalacaq. Sexsen men burada hec bir problem gormurem. Azerbaycan oz torpaqlarInI herbi yolla azad etmek yolunu secerse, bu, dunya ictimaiyyeti terefinden de normal qebul edilecek. Hercend, ermeni icmasI bundan sonra yene de heyasIzcasIna feallasacaq. BMT-nin nizamnamesi, ATET-in prinsiplerine uyqun biz herbi yolla isqal altInda olan rayonlarI azad ede bilerik.
- Ancaq ErmenistanIn mudafie naziri resmi acIqlamasI ile ultimatum verdi ki, muharibe baslasa, AzerbaycanIn daha 7 rayonunu tutacaqlar...
- Ermenistan mudafie nazirinin yaydIqI hemin beyanatI qeyri-ciddi hesab edirem. Cunki onun hec bir esasI yoxdur. Sadece bu, tebliqat xarakteri dasIyan fikirdir. Azerbaycan Ordusu zebt edilmis erazisini geri almaq ezmindedir.
- Size ele gelmir ki, hemin beyanat ermenilerin “Boyuk Ermenistan” ideyasInIn perspektiv planlarInIn terkib hissesi de ola biler?
- Duzdur, ermeniler hele de bu ideyalarIndan el cekmeyibler. Bu yaxInlarda Sankt-Peterburqda olarken ermeni muellifinin yazdIqI bir kitaba rast geldim. Kitabda Rusiya ve Ermenistan tarixinden behs edilir. Hemcinin Qarabaq proleminin tehlili de verilib. “Boyuk Ermenistan” ideyasI hemin kitabda da tebliq edilib. Ancaq hesab edirem ki, artIq ErmenistanIn ve ermeni milletcilerinin burnunun ovulmasI ve cefeng ideyalarInIn alt-ust edilmesi zamanI yetisib.
- Dasnaksutyun PartiyasInIn liderlerinden olan Armen Rustemyan iddia edir ki, Azerbaycan muharibenin neticelerini yada salIb muharibeden cekinmelidir.
- Bu da texminen Ermenistan mudafie nazirinin gulmeli beyanatIna benzeyir. Eger sohbet Azerbaycan ve ErmenistanIn herbi qudretinden, doyus emeliyyatlarIndan gedirse, biz bir hefteye neinki 7 rayonumuzu, hetta IrevanI bele, tuta bilerik. Ancaq ortada basqa amiller de var. HamIya me`lumdur ki, RusiyanIn Ermenistanda silah bazalarI var. Biz Qarabaq probleminin hellinde Rusiyadan hec bir yardIm istemirik. Bize RusiyanIn neytral movqede dayanmasI kifayetdir. RusiyanIn neytrallIqI te`min edilerse, tam mes`uliyyetle deye bilerem ki, Azerbaycan Ordusunun ermeniler uzerinde mohtesem qelebesini qeyd edeceyik.
- SualI konkret qoyaq; hakimiyyete kifayet qeder yaxIn adamsInIz. Muharibe olacaq?
- Hadiselerin son gedisatI gosterir ki, dunya dovletlerinin, xususi ile de ATET-in Minsk qrupunun hemsedrlerinin tutduqu movqe AzerbaycanI son varianta el atmaqa mecbur edecek. Biz hec neden cekinmeli deyilik.
- Ye`ni muharibe variantI istisna deyil.
- Beli, muharibe variantInI istisna etmirem. Cunki veziyyet eledir ki, Azerbaycan imkanlarIndan istifade ede biler. Ordumuz Ermenistan herbi quvvelerinden qat-qat gucludur. Muharibeye baslasaq, qelebe bizim olacaq.