B.e. |
C.a |
C |
C.a. |
C |
S. |
B |
|
|
|
|
2 |
|
4 |
5 |
|
7 |
|
9 |
|
11 |
12 |
|
14 |
|
16 |
|
18 |
19 |
|
21 |
|
23 |
|
25 |
26 |
|
28 |
|
|
|
|
B.e. |
C.a |
C |
C.a. |
C |
S. |
B |
|
|
|
|
2 |
|
4 |
5 |
6 |
7 |
|
9 |
|
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17 |
18 |
19 |
20 |
21 |
22 |
23 |
24 |
25 |
26 |
27 |
28 |
|
|
|
|
|
| 13 Mart, 2001. Cersenbe axsami ¹29(252)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Bazar ertesi gunu Iran prezidenti Mehemmed Xatemi Rusiyaya resmi sefere gedib. Bu tedbir Iran rehberinin son 40 ilde Rusiyaya etdiyi ilk resmi seferdir. Musahidecilerin fikrince, Iran dovlet bascIsInIn Moskvaya son seferinde esas movzu bu olkeler arasInda munasibetlerin esas prioritetlerini ehtiva eden meshur “silah - atom enerjisi - Xezer nefti” ucbucaqInda aparIlIr.
Bazar ertesi gunu Iran prezidenti Mehemmed Xatemi Rusiyaya resmi sefere gedib. Bu tedbir Iran rehberinin son 40 ilde Rusiyaya etdiyi ilk resmi seferdir. Musahidecilerin fikrince, Iran dovlet bascIsInIn Moskvaya son seferinde esas movzu bu olkeler arasInda munasibetlerin esas prioritetlerini ehtiva eden meshur “silah - atom enerjisi - Xezer nefti” ucbucaqInda aparIlIr.
Seksiz, indiki halda silah meselesi Iran - Rusiya munasibetlerinin mehek dasInI teskil edir. Rusiya Qerb kreditlerine mohtac qaldIqI indiki zamanda yalnIz silah ixracIna ustunluk vere biler. Son zamanlar RusiyanIn silah ixracI sahesinde boyuk irelileyisler etdiyini gormek cetin deyil. Oten heftelerde Rusiya prezidenti Koreya ve Hindistandan irimiqyaslI silah muqavileleri ile gelmisdi. IranIn maraqlarInI anlamaq cetin deyil. ABS sanksiyalarI icinde cabalayan IranIn silah senayesi butun umidlerini daha ucuz bazara baqlayIb. Indiki halda Rusiyadan elverisli teref-muqabil goze deymir.
Bir nece hefte bundan evvel Iran Islam RespublikasInIn MoskvadakI sefiri Mehdi Seferi deyib ki, onun olkesi Rusiyadan 7 milyard dollarlIq (!) silah-sursat almaq gucundedir. Bu reqem RusiyanIn silah ixracInIn illik hecminden az qala iki defe coxdur. XatIrladaq ki, silah istehsalI ile mesqul olan Rusiya sirketleri ilde 4,5 milyard dollarlIq silah satIrlar. Helelik hec bir olke Rusiyadan bu qeder silah almaq niyyetinde olduqunu bu cur acIq sekilde ortaya qoymayIb.
Herbi emekdaslIqIn koklerine nezer salmaq ucun Rusiya Mudafie Naziri Iqor Ivanovun dekabrda Tehrana seferinin neticelerine diqqet yetirmek lazImdIr. O zaman Moskva Iranla herbi emekdaslIq barede hec bir muqavile imzalamadIqInI done-done bildirse de, Sergeyev herbi-texniki sahede emekdaslIq meselelerinde bir sIra sifahi razIlIqa nail ola bilmisdi. Dekabr goruslerinde Sergeyev iranlI hemkarI Eli Semxani ile bir araya gelerek Rusiyada ali herbi mekteblerinde Iran zabitlerinin hazIrlanmasI kimi muhum senede imza atmIsdI.
Birlesmis Statlar Moskva ve Tehran arasInda 1990-cI illerde yeniden start goturmus ve yeni seviyye kesb etmis Moskva-Tehran elaqelerinin silah ticareti ile baqlI olan sahelerini diqqetle izleyir. 1990-cI illerden sonra oten her ay Vasinqtonu bu yaxInlasmanIn sadece Qerbi qIcIqlandIrmaq vasitesi olmadIqIna inandIrIr. Indi ABS Milli Raketden Mudafie PlanInI AvropanIn xeritesi uzerinde ne qeder genis acIrsa, Rusiya Irana silah satIsInI qadaqan eden CernomIrdin-Qor anlasmasIna laqeydliyini bir o qeder acIq sekilde buruze vermeye calIsIr.
RusiyanIn komeyi ile Busehrde tikilen nuve reaktoru butun Qerbi en cox qayqIlandIran meselelerdendir. AmerikalIlarIn fikrince, Tehran hemin reaktordan nuve silahInIn yaradIlmasI ucun istifade ede biler. TehranIn 100 kilometrliyinde tikilen Busehr nuve reaktorunun indiki veziyyetde qiymeti 800 milyon dollara yaxIndIr. Hemin layihe 2003-2004-cu illerde istifadeye verilmelidir. Moskva ve Tehran Busehr Atom Elektrik StansiyasInda yoxlamalar aparan beynelxalq instansiyalarIn verdiyi hesabatlarI (bu senedlerde deyilir ki, hemin yerin silah istehsalIna uyqunlasdIrIlmasI mumkun deyil, her halda bu sahede hec bir is aparIlmIr) ireli cekdiyi bir zamanda Vasinqton diqqeti basqa bir meqama yoneldir. ABS dairelerinin fikrince, Busehr AES-de hec bir tikinti islerinin aparIlmadIqI indiki seraitde rus mutexessislerinin orada qalmasI yalnIz iranlIlara instruktaj kecmek niyyeti gudur. Eslinde bu suclamalarda mueyyen heqiqet var. Indi Iranda bele e’tiraf edirler ki, Rusiya mutexessisleri Tehran universitetinde atom fizikasI uzre ixtisaslasmIs alimlere ders verirler. Bele cIxIr ki, MoskvanIn yaxIn komeyi neticesinde en yaxIn illerde Iran ozunun nuve silahInI yarada bilecek.
Xezer problemi Moskva ile TehranI bir araya getiren esas muddealardan biridir. Iran Sovetler IttifaqInIn vaxtInda movcud olan qaydalarIn tetbiq edilmesine, dolayIsI ile 1991-ci iledek movcud olan bolguye terefdardIr. Tehran bele hesab edir ki, Moskva Qafqaz dovletlerine siyasi tezyiqleri davam etdirmekle Qerbin nufuzunun regionda daha da guclenmesini te’min etmis olur. Gorunduyu kimi, Xezerin bolunmezliyi prinsipinin en feal mudafiecileri buna nece nail olmaqIn yollarIna verdikleri ustunluye gore, ferqli baxIslar numayis etdirirler. Bununla bele, “Tehran MoskvanIn butun Qafqaz siyasetini beyenmir” demek de olmaz. Iran RusiyanIn Cecenistanda apardIqI muharibede muselmanlarI yox, strateji muttefiqini destekleyir. XatIrladaq ki, Iran boyuk nufuza malik olduqu Islam KonfransI TeskilatInIn iclaslarInda birce defe de olsun Cecenistan meselesini qabartmayIb.
Dord gun davam edecek Rusiya seferi “silah-atom-neft” ucbucaqInIn konturlarInI daha da deqiqlesdirecek. Xateminin basladIqI islahatlar kursunun Iranda davam etdirileceyi ve ya onun yayda kecirilecek prezident seckilerinden sonra omrunu basqa ideyalara baqIslayacaqI da mueyyen me’nada Xateminin Rusiya seferinin neticelerinden asIlIdIr.
Yene gecikdi
Kofi Annan bolgeye catanadek Budda heykelleri daqIdIldI |
EfqanIstanIn musteqil me`lumat menbelerinin yaydIqI xeberlerde deyilir ki, saxlanIlmasI ucun az qala butun dunyanIn mubarize apardIqI qedim buddizm abideleri artIq daqIdIlmIsdIr. HazIrda Pakistanda olan BMT bas katibi Kofi Annan Taliban rejiminin emellerini pisleyerek bunun umumilikde Islama zerbe endireceyini bildirib.
Xeber verilir ki, EfqanIstanIn Bamiyan eyaletinde qayalIqlarda yonularaq duzeldilmis neheng buddizm abidelerinin daqIdIlmasI Taliban herekatInIn mudafie nazirinin sexsi nezareti altInda heyata kecirilir. BMT bas katibi Kofi Annanla Pakistanda gorusen Taliban rejiminin xarici isler naziri Vekil Ehmed Muttevekil abidelerin daqIdIlmasI emeliyyatInIn davam etdirildiyini bildirib. Daha sonra jurnalistlere me`lumat veren BMT bas katibi kicik olculu abidelerin tamamile mehv edildiyini, neheng abidelerin ise daqIdIlmasI emeliyyatIna baslandIqInI bildirib. Me`lumatlI menbelerin verdiyi xebere gore, hundurluyu 53 metre catan heykellerden birincisi oten cume axsamI, hundurluyu 38 metre catan digeri ise oten cume gunu partladIlIb. Bolgeden gelen xeberler bununla mehdudlasIr. Bele ki, hadiselerin bas verdiyi Bamiyan eyaleti jurnalistler ucun qapalIdIr. Bu olkenin en gormeli tarixi abidelerinden sayIlan buddizm abideleri eramIzIn II ve V minilliklerinde, Islamdan evvel yaradIlmIsdIr. Qeyd edek ki, dunyanIn bir cox olkeleri, o cumleden Yaponiya, Sri-Lanka ve Pakistan Taliban herekatIna muraciet ederek bu emellere son qoymaqa caqIrIb. Taliblerin bu hereketden dasIndIrmaq ucun hetta Islam dunyasInIn en boyuk qurumlarIndan olan Islam KonfransI teskilatI numayendeleri bu olkeye gelibler. Feqet butun bu cehdlerin bir neticesi olmamIsdIr.
Dunen seherden baslayaraq Indoneziya paytaxtInda siyasi ab-hava saatbasaat aqIrlasmaqdadIr. Bu olkeden verilen xeberlere gore, olke paytaxtI Cakartada prezident administrasiyasI qarsIsInda Ebdurrehman Vahidin yuzlerle terefdarI ve eleyhdarI toplasIb.
Qerb agentliklerinin verdiyi me`lumatlarda prezident sarayI etrafInda Vahidin iste`fasInI teleb eden 5 min nefer telebenin toplasdIqI bildirilir. QarsI duran terefler arasInda helelik toqqusma qeyde alInmayIb. CakartanIn merkezi kuceleri sayI mine catan polis emekdaslarI ile mohkemlendirilib. Butun bu siyasi caxnasmaya baxmayaraq, prezident Ebdurrehman Vahid iste`faya getmek fikrinde olmadIqInI deyib. Bu meseleye toxunan prezident oz cIxIsInda bele deyib: “Men iste`faya getmek istemirem. Men olkenin butovluyunu qorumaq niyyetindeyem”.
Sonda Vahid vitse-prezident Meqavati Sukarnoputrini olkenin idareciliyinde daha feal olmaqa caqIrIb.
BosniyanIn Bosanski Samac seherinin kecmis meri Blaqoe Simic konullu sekilde ozunu Yuqoslaviyada herbi cinayetler uzre beynelxalq tribunala teslim edib.
Qeyd edek ki, Beynelxalq Haaqa TribunalI Simici Bosanski Samac seherinde toredilen qetliamlara bascIlIq etmekde suclayIb.
Ilkin istintaqa gore, Simic yerli hebs dusergelerinde saxlanIlan muselman dustaqlarla vehsicesine reftar edib. Tribunal hesab edir ki, 1992-ci il aprel ayInda seherin Bosniya serbleri terefinden isqal edilmesinden sonra Bosanski Samacda etnik temizlemenin heyata kecirilmesi haqqInda emrleri de mehz Simic verib. Qeyd edilir ki, 1995-ci iledek seher ehalisinin ten yarIsInI teskil eden 17000 xorvat ve muselmandan hazIrda cemi 300 neferi salamatdIr. OnlarIn ekseriyyeti ya kutlevi sekilde qetle yetirilmis, ya da seherden didergin salInmIsdIr. Bosanski SamacIn ele kecirilmesi serbler ucun heyati ehemiyyete malik olub. Cunki bu seher Xorvatiyada yerlesen Serb KrainasInI Qerbi Bosniya ile birlesdirirdi. Haaqaya yola dusen Simic gunahsIz olduqunu ve bunu mehkemede subut etmeye calIsacaqInI deyib. Qeyd edek ki, o, herbi cinayetler uzre beynelxalq tribunala konullu sekilde teslim olan ilk Yuqoslaviya vetendasIdIr.
Dunen seher Sri-Lanka prezidenti Candrika Kumaratunqa Kolombo hava limanInI terk ederek, Almaniyaya resmi sefere yola dusub.
Berline geldikden ve Almaniya Federativ RespublikasInIn federal kansleri ile gorusdukden sonra Kumaratunqa Belcika ve Hollandiyaya da sefer etmeyi planlasdIrIr. Hemin olke bascIlarI ile gorusler zamanI danIsIqlarIn esas movzusu cox guman ki, Avropa dovletlerinin Sri-LankanIn tamil separatcIlarI ile danIsIqlarInda vasitecilikle ile baqlI olacaq.
Oten gun ABS Merkezi Kesfiyyat Idaresi soyuq muharibe dovrlerine aid olan 850-ye yaxIn mexfi senedin acIldIqInI e’lan edib. Bundan sonra istenilen sexs Vasinqton yaxInlIqIndakI Kollec-Parkda yerlesen ABS Milli arxivinin oxu zalIna gelerek umumilikde 19160 sehife olan mexfi senedlerle yerindece tanIs ola biler.
Arxiv emekdaslarInIn dediyine gore, senedleri fas eden MKI informasiyalarIn toplanmasI metodlarI, mexfi qaynaqlar ve ABS-In diger dovletlerle munasibetlerine xelel getire bilecek bir sIra meqamlarI arxiv senedlerinden cIxarIb.
1947-ci ilden 1990-cI ilin evvellerine qeder dovru ehate eden senedlerin metni onu demeye esas verir ki, Amerika kesfiyyatI ilk vaxtlar Sovetler IttifaqI ve Kremlin yuxarI daireleri haqqInda hec bir me`lumata malik olmayIb. Hetta 1950-ci illerde meydana gelen “Korona” casus peykleri ve U-2 kesfiyyat teyyareleri bele veziyyetde koklu deyisiklik etmeyib. 1970-ci illerde muxbir kimi Moskvada calIsan Robert Kayzerin sozlerine gore, AmerikanIn kesfiyyat orqanI hetta bir nece defe kobud sehvlere yol verib. Onun sozlerine gore, MKI EfqanIstandan sovet qosunlarInIn cIxarIlmasInI, Saxarovun Moskvaya qayIdacaqInI, SSRI-de senzuranIn leqv edileceyini, Mixail Qorbacovun hakimiyyeti illerinde sovet silahlI quvvelerinde ixtisarlarIn aparIlacaqInI evvelceden proqnozlasdIra bilmeyib.
Bes, MKI SSRI-nin daqIlmasInI evvelceden deye bilmisdimi? ABS-da MKI-ni tez-tez SSRI-nin daqIlmasInIn evvelceden xeber vere bilmemekde gunahlandIrIrlar. Ancaq fas edilmis senedlerden aydIn olur ki, Amerika kesfiyyatI sovetler dovletinin daqIlacaqInI evvelceden gorurdu. Cunki, 1990-cI il mart ayIna tesaduf eden hesabatlarIn birinde deyilirdi ki, Qorbacovun yenilikleri “sosialist nezaretinin kohne mexanizmlerinin curumesi ve olkenin butovluyune xelel getiren merkezdenqacma meyllerinin guclenmesi” ile neticelenib.
| 
