|
|
|
| 15 Mart, 2001. Cume axsami ¹30(253)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Xezer engeli asIlmadI
Iranla RusiyanIn hovzenin huquqi statusu ile baqlI dil tapa bilmemesi Xezer
sammiti ideyasInIn ustunden xett cekdi |
Oten ilin yayIndan e`tibaren MoskvanIn Xezer problemini hell etmek ucun basladIqI intensiv se`yler, gozlenildiyi kimi, TehranIn ciddi engelleri ile uzlesdi. Bunun simptomlarInI biz hele oten ay vurqulamIsdIq. Mehz bu sebebden Rusiya prezidentinin xususi numayendesi Viktor KalyujnInIn “mekir diplomatiyasIna” (hovze dovletleri arasInda aramsIz var-gel seferleri) reqmen fevralIn 20-21-de isci qruplarIn Tehran gorusu neticesiz bitmisdi. Prezident Mehemmed Xateminin Rusiyaya seferi gedisinde TehranIn 20 faizlik pay iddiasIndan geri cekileceyine yonelik cuz`i meyl hiss olunmadI.
Prezident Xateminin bu gun basa catan seferi Azerbaycan prizmasIndan da xususi maraq doqurur ve bunun merkezinde, subhesiz ki, Xezer meselesi durur. Lakin Moskvada Xatemi ile Putinin imzaladIqI “Xezer beyannamesi” hec de RusiyanIn QazaxIstan ve Azerbaycanla imzaladIqI me`lum senedlerin analoqu olmadI. XatIrladaq ki, hemin senedlerde her uc olke Xezerin dibinin serhed perimetri ve orta xett nezere alInmaqla milli sektorlara bolunmesine, su sethinin ise umumi istifadede qalmasIna terefdar cIxIblar. Bu cur bolgunun Xezerin huquqi rejiminin mueyyenlesmesinde esas olmasI ucun yegane ciddi engel IranIn movqeyidir (Turkmenistan da indiki qeyri-mueyyen davranIsIna baxmayaraq hemin bolguye meyllidir) ve Putinin Xatemiden istediyini ala bilmesi Moskva danIsIqlarInIn neqativi hesabIna yazIlmIsdIr.
IranIn 20 faizlik pay, yaxud tamamile kondominium prinsipi (ye`ni Xezerin dibinin de, sethinin de umumi istifadede qalmasI) iddiasIndan el cekmesi de, imzalanan beyannamede Tehranla MoskvanIn be`zi ortaq menafelerini eks etdirib. Rusiya ve Iran Xezerin dibinden kececek her hansI neft-qaz boru kemeri layihesine qarsI cIxdIqlarInI beyan edibler. Burada esas hedef kimi, Transxezer qaz kemeri ve perspektivde QazaxstanIn oxsar neft kemeri ile BakI-Ceyhana qosulmasI ehtimalI goturulub. Hem Rusiya, hem de Iran neft-qaz ixracI meselesinde monopolist tranzit olkedir (simal ve cenub istiqametlerinde) ve onlarIn bu cur hemre`yliyi anlasIlandIr. Beyannamedeki diger hemre`ylik noqtesi ise Moskva ile TehranIn qeyri-Xezer dovletlerinin hovzede herbi movcudluqunu birge engellemek niyyetile tesbitlenib. Beyannamede bir daha vurqulanIr ki, Xezerin huquqi statusu yalnIz bes hovze dovletinin ortaq mexrece (konsensus prisipi) geleceyi teqdirde mueyyenlese biler. Bu ise o demekdir ki, IranIn movqeyi uzunden bu mesele hele uzun iller acIq qala biler. Tesadufi deyil ki, gelen hefte novbeti turneye cIxacaq. V.KalyujnI da yaranmIs seraitde Xezer sammiti iddiasInIn perspektivine inanmadIqInI vurqulayIb.
Son gunler ErmenistanIn siyasi dairelerinde “Qars muqavilesi” ile baqlI baslanan avantura hem Azerbaycanda, hem de Turkiyede ciddi rezonans doqurub. Ermenistan parlamentinin “Muqedderat” fraksiyasInIn lideri Paruyr AyrikyanIn bu muqavilenin leqvi ve AzerbaycanIn NaxcIvan, Turkiyenin ise Qars ve Erdahan bolgelerinin Ermenistana qaytarIlmasI telebi ile cIxIs etmesi eslinde yeni olay deyil. Hele 1998-ci ilde Ermenistanda resmi dovlet qeydiyyatIndan kecmis “NaxcIvan qardaslIqI” cemiyyeti bu yonde aktiv calIsmalara baslamIs, meselenin beynelxalq musteviye cIxarIlmasI meqsedile ermeni parlamentarlarIn imzasInI da toplamIsdI.
O da bellidir ki, ister Azerbaycana, isterse de Turkiyeye erazi iddialarInI gizletmeyen ermeniler DaqlIq Qarabaq avanturasIndan evvel ve sonra da NaxcIvanla baqlI analoji oyundan el goturmeyibler. Eslinde onlar bu prosesi hele 1921-ci ilden, ye`ni “Qars muqavilesi” baqlanandan sonra mutemadi olaraq aparIblar ve teessufle qeyd etmeliyik ki, bu meselede de onlar oz uydurma siyasetleri ile bizi xeyli qabaqlayIblar. DunyanIn muxtelif olkelerinde NaxcIvanIn guya tarixi ermeni torpaqI olmasInI iddia eden kitablar nesr olunub. Cari avanturanIn esasInda dayanan meqamlardan biri de sozugeden muqavilenin ildonumu ile baqlIdIr.
1921-ci il martIn 16-da Moskvada sovet RusiyasI ile Turkiye dovleti arasInda qardaslIq haqqInda muqavile imzalanmIsdI. Lenin ve Ataturkun imzaladIqI bu sazis Rusiya ile Turkiyenin taktiki niyyetlerden doqan zeruri yaxInlasma dovrunun “mehsulu” idi. Baxmayaraq ki, I Dunya Muharibesinde Car RusiyasI ile OsmanlI Turkiyesi dusmen cebhelerde temsil olunurdu, Lenin ve Atuturk “Moskva muqavilesi” ile qarsIlIqlI munasibetleri sahmanladIlar. Subhesiz ki, hemin sazisde Mustafa Kamal hem Turkiyenin, hem de AzerbaycanIn strateji maraqlarInI mumkun qeder qoruya bildi. Rusiya ermenilerinin ele o vaxt da iddia etdiyi Qars ve ErdahanIn Turkiyenin, NaxcIvanIn ise AzerbaycanIn erazisi kimi tesbitlenmesine imza qoyuldu. Bundan elave, muqavilede yer alan ayrIca bende esasen, NaxcIvan Azerbaycan terkibinde ozel status qazanIrdI ve hemin statusun pozulmasI, habele NaxcIvan erazisinin deyisdirilmesi ve onun basqa dovlete birlesdirilmesini qadaqan eden muddeaya Rusiya ile Turkiye beynelxalq te`minat verirdi. Indi 1921-ci il 16 mart muqavilesinin 80 illiyi erefesinde bu senedin leqvini, yaxud quvvesini itirmesini iddia eden ermenilerin de esas motivi budur ki, o vaxtkI bolsevik RusiyasI movcud deyil. Lakin ermeniler ozleri de gozel bilirler ki, beynelxalq huquqda varislik prinsipi var ve hemin prinsipe esasen, SSRI dovleti bolsevik RusiyasInIn, indiki Rusiya FederasiyasI ise SSRI-nin huquqi varisi kimi, MoskvanIn butun beynelxalq senedlerdeki imzasIna gore mes`uliyyet dasIyIr. Resmi Moskva bu meqamI butun beyanatlarInda tesdiqleyir. Diger terefden, eger Rusiya ermenilerin yalvarIsInI nezere alaraq (hercend, bele situasiya strateji mahiyyet dasIyIr ve Moskva ona getmez) sozugeden muqavileden birterefli qaydada cIxsa bele Turkiye NaxcIvanIn cari statusunun butun tehdidlerden (o cumleden, herbi) qorunmaq huququnu ozunde saxlayIr. Basqa muhum meqam ise ondan ibaretdir ki, “Moskva muqavilesi”nin serhed meselesi ve NaxcIvanla baqlI muddealar 1921-ci il oktyabrIn 13-de Turkiyenin Qars seherinde Azerbaycan, Ermenistan, Gurcustan ve Turkiye dovleti arasInda imzalanmIs muqavilede de eks olunub. Mehz bu sened tarixe “Qars muqavilesi” kimi dusub ve hemin muqavilede Ermenistan ister NaxcIvanIn Azerbaycana mensubluqunu, iterse de, Turkiye-Ermenistan serhedinin bu gun movcud olan demarkasiyasInI tanIyIb.
Bu sadalananlardan sonra birme`nalI sekilde vurqulamaq olar ki, ermenilerin basladIqlarI yeni NaxcIvan avanturasInIn hec bir huquqi perspektivi yoxdur. Lakin bu meselenin siyasi rezonans potensialI var ve ermeniler de eslinde ele bu istiqameti hedefleyirler. Beynelxalq mustevide “soyqIrImI” kampaniyasInI surduren ermeniler Qars-Erdehan “problemini” siyasi gundeme getirmekle hemin prosesi tamamlamaq isteyirler (cunki onlarIn uydurmalarIna gore, “soyqIrImI” daha cox bu bolgelerde heyata kecirilib). Diger yandan, ermeniler novbeti defe “NaxcIvan kartI”nI ortaya atmaqla hem beynelxalq diqqeti, hem de AzerbaycanIn siyasi se`ylerini DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesindeki cari bohrandan yayIndIrmaqa calIsIrlar. Cunki bu bohranIn mehz ErmenistanIn tecavuzkar ve qeyri-konstruktiv movqeyinin neticesi olduqu tamamile askardIr. Bununla bele, ister resmi BakI, isterse de Ankara bu meseleni “ermenilerin novbeti sayIqlamalarIdIr” deye bosuna buraxmamalIdIrlar. Cunki indiyedek ele turksayaqI “bos ver” deye gosterdiyimiz laqeydliyin altInI cox cekmisik.
|
