Fuzuli yaradIcIlIqI mutexescislerin nezer-diqqetini hemise celb etmis ve indinin ozunde de etmekdedir. TedqiqatcIlar daim Fuzulinin senet ummanIna bas vurur, oradan yeni-yeni inciler cIxarmaqa can atIrlar. Tebii ki, bu hamIya deyil, yalnIz derin deryalara bas vurub onun alt qatlarInda uzun muddet qerar tutmaqI, uzmeyi bacaran, cosqun dalqalar qoynunda tufanlara sine germeye qadir olan mahir qevvaslara nesib olur.
Fuzulinin heyat ve yaradIcIlIqI Azerbaycanda cox diqqetle oyrenilse de, onun senetkarlIq xususiyyetleri derinden tedqiq edilse de, bu boyuk dahinin poeziyasI tesevvuf baxImIndan, demek olar ki, arasdIrIlmamIsdIr. Bu gun Azerbaycan fuzulisunaslIqInda iste`dadlI tedqiqatcI Nesib Cumsudoqllunun “Fuzulinin senet ve me`rifet dunyasI” (BakI-Tehran, 1997) adlI sanballI monoqrafiyasI istisna olmaqla, azman muteffekkirimizin, boyuk sairimizin tesevvufi, irfani gorusleri baresinde basqa bir sistematik arasdIrma yox derecesindedir. Elbette, bu, fuzulisunaslarImIzIn seristesizliyi uzunden deyil, dovrun gunahI uzundendir. Cunki yenice basa vurduqumuz esrin 90-cI illerine qeder Azerbaycanda tuqyan eden ateizm siyaseti seraitinde Fuzulini, elece de diger gorkemli senetkarlarImIzI irfan, tesevvuf baxImIndan oyrenmek esla mumkun deyildi.
Indi bu bosluqu doldurmaq, onu yeni-yeni arasdIrmalarla aradan qaldIrmaq fuzulisunaslarImIz qarsIsInda duran en muhum vezifelerdendir. Elbette, burada be`zi ecnebi tedqiqatcIlar ve yerli fuzuliseverler kimi ifrata varIb Fuzulini dunyevi hiss ve duyqulardan mehrum yalnIz qatI bir mutesevvif kimi deyil, eyni zamanda dahi bir sair, boyuk muteffekir, yuksek humanist, derin irfan sahibi, heyatI, gozelliyi seven bir insan kimi butun calarlarI, elvanlIqI, tezadlarI ile tedqiq etmek lazImdIr. Eks teqdirde bu arasdIrmalar mehdud xarakter dasIyIr Fuzuli kimi neheng bir sairi ve tefekkur sahibini olduqu kimi herterefli deyil, onu dar rakursdan, birterefli oyrenmeye xidmet edecekdir. Fuzuli ise bele bir darlIqa sIqmadIqI ucun hemin tedqiqatlar tebii ki, onun haqqInda dolqun tesevvur yaratmayacaq, seristeli oxuyucularI esla qane etmeyecekdir. Yeri gelmisken onu da qeyd etmek lazImdIr ki, indiki dovrde Fuzulini arasdIrarken kohne basmaqeliblerden, streotiplerden uzaqlasIb, yeni tedqiqat metodlarIndan istifade etmek lazImdIr.
Son zamanlarda dahi sairimize hesr edilmis tedqiqatlar icerisinde Ramiz Fasehin “Fuzuli se`rinde tesevvuf qaynaqlar” adlI kitabI (BakI, “Elm”, 2000) nezer-diqqeti xususile celb edir. Her seyden evvel onu qeyd etmek lazImdIr ki, Ramiz Faseh klassik edebiyyatImIzI, eruzu, qafiyeni gozel bilen, lakin bu derin biliyi muqabilinde az yazan mutexessislerimizdendir. Eruzu gorkemli edebiyyatsunasImIz ve islamsunasImIz rehmetlik Eli Fehminin ozunden oyrenmis Ramiz Faseh muellimi kimi indiye qeder yazmaqdan daha cox danIsIqa, sohbete ustunluk vermisdir. Soz yox ki, bu ozu de bir usuldur. Respublika radiosu ve televiziyasI, elece de ANS telekompaniyasI ile bir sIra maraqlI verilisler aparmIs ve aparmaqda olan Ramiz Faseh, nehayet ki, buzu sIndIraraq kecen esrin sonunda ozunun ilk kitabInI oxuculara teqdim etmisdir. Sevindirici haldIr ki, oxucular sesi muntezem olaraq mavi ekrandan ve efir dalqalarIndan gelen, ara-sIra meqaleleri ve musahibeleri metbuatda derc olunan Ramiz Fasehin ilk genis tedqiqatI ile yalnIz bu yaxInlarda yazIlI sekilde tanIs olmaq imkanI elde etmisler.
Ramiz Fasehin haqqInda re`y verdiyimiz “Fuzuli se`rinde tesevvufi qaynaqlar” monoqrafiyasI giris sozu, bes fesil, netice ve istifade olunmus edebiyyat siyahIsIndan ibaretdir. “Muellifden” baslIqI altInda verilmis girisde Ramiz Faseh Fuzulinin heyat ve yaradIcIlIqI ile mesqul olmus gorkemli Azerbaycan ve Turkiye alimleri haqqInda danIsIr, muasir fuzulisunaslarImIzIn baresinde yIqcam me`lumat verir, hemcinin istifade etdiyi esas edebiyyat ve oxuculara teqdim etdiyi eserinin qurulusu haqqInda sohbet acIr.
“Tesevvufun te`rifi ve ehemiyyeti” adlanan birinci fesilde Ramiz Faseh sufiliyin menseyine ve te`rifine genis yer ayIrmIs, Hesen Besri, Cuneyd Baqdadi, Sibli, Imam Quseyri, Ebu Reyhan Biruni, Ebu Bekr Qettani, Ferideddin Ettar, Fexreddin Razi, Ebdurrehman Cami kimi gorkemli mutesevvif ve mutefekkirlerin, Avropa serqsunaslarIndan Hammer ve Morqoliyosun, muasir muselman alimleri Seyx Mustafa Ebdurrezzaq, Zeki Mubarek ve basqalarInIn arasdIrIlan mesele baresindeki mulahize ve muddealarInI nezerden kecirir.
‚cuncu fesil “Tesevvufun qaynaqlarI” adlanIr. Ramiz Faseh hemin fesilde sufiliyin qaynaqlarI meselesine toxunur, bu barede movcud olan muxtelif mubahiseli fikirleri tehlil suzgecinden kecirir, islam tesevvufunun xristian mistisizminden ferqli cehetlerini acIb gosterir ve haqlI olaraq tesevvufun temel anlayIsInIn basqa her hansI bir dinle deyil, mehz islamla baqlI olduqunu soyleyir. Muellif doqru olaraq bele bir neticeye gelir ki, tesevvuf ve mistisizm oz-ozluyunde ayrI-ayrI seylerdir. Bunu ondan da gormek olar ki, ereb dilinde mistisizm terminine qarsIlIq ola bilecek bir soz yoxdur. Ramiz Faseh onu da qeyd etmeyi unutmur ki, biz peyqemberimiz Mehemmed eleyhisselamIn heyatInI izleyerken onun bu muveqqeti ve fani olan maddi heyatdan qacaraq Mekke yaxInlIqIndakI Hira maqarasIna sIqIndIqInI, orada yalqIz, tekbasIna qalaraq dusunceye daldIqInI goruruk. Peyqemberimiz terefinden menimsenilmis bu heyat terzi eslinde tesevvuf yoluna daxil olmaqdan basqa bir sey deyildir.
Bu fikre onu da elave etmek isterdik ki, bir cox gorkemli tesevvuf tedqiqatcIlarI islam aleminde ilk defe olaraq sufi heyat terzi keciren “ehli-suffe”nin (“talvar ehli”nin) bu yasantInIn mehz Peyqember eleyhisselamdan oyrendiklerini, onun terbiyesi ve nezareti altInda yetisdiklerini qeyd edirler. ‚cuncu fesilde o da doqru olaraq vurqulanIr ki, hulul (ilahi varlIqIn beseri varlIqda helli, tecessumu) ve ittihad (ilahi varlIqIn beseri varlIqla birlesmesi) tesevvufe (mo`tedil islam tesevvufune - V.M) ciddi ve tamamile ondan uzaq olan bir gorusdur.
MonoqrafiyanIn “Vehdeti-vucud” adlI ucuncu fesilinde muellifin ozunun qeyd etdiyi kimi, varlIqIn birliyinden, tesevvufun poeziya ile elaqesinden, xususile, Fuzulinin hansI teriqete mensub olmasIndan ve nehayet, Fuzuli yaradIcIlIqInda esq meselesinden behs edilir. Ramiz Faseh bu fesilde ilahi (heqiqi), mecazi ve eflatuni esqden qIsaca behs ederek Fuzuli esqinin mahiyyetini acmaqa se`y gosterir.
Tesevvufde vehdeti-vucuddan behs eden muellif bu te`limin ilk numayendeleri Bayazid Bistami, Cuneyd Baqdadi, Mensur Hellac, daha sonrakI gorkemli numayendeleri Movlana Celaleddin Rumi ve Seyx Mahmud Sebusteri haqqInda genis danIsdIqI halda, nedense, ilk vehdeti-vucudcu sayIlan Bayazid Bistaminin, vehdeti-vucud nezeriyyesini formalasdIrIb sistem sekline salan ve buna gore de sozun heqiqi me`nasInda vehdeti-vucudun banisi hesab edilen boyuk islam mutefekkiri ve mutesevvifi Muhyiddin ibn Erebinin adlarInI bele cekmir. Halbuki vehdeti-vucud nezeriyyesini Muhyidin ibn Erebisiz tesevvur etmek mumkun deyildir. Onu da qeyd etmek lazImdIr ki, Muhyidin ibn Erebi Movlana seheri olan Konyaya gelmis, MovlananIn dostu Sedreddin Konevinin anasI ile evlenib bir muddet orada da yasamIsdIr.
Ramiz Faseh kitabIn 61-ci sehifesinde yazIr ki, Celaleddin Rumi Serq edebiyyatInda vehdeti-vucud nezeriyyesinin banisi hesab olunur ve ondan sonra gelen Seyx Mahmud Sebusteri, Cami, Hafiz Ferideddin Ettar ve Yunis Imre kimi sairler bilavasite Rumi edebi mektebinin layiqli davamcIlarI olmuslar. Movlanadan evvel yasayIb yaratmIs Ferideddin Ettar hec vechle Rumi edebi mektebinin davamcIsI ola bilmezdi. Eksine, Celaleddin Ruminin ozu Ferideddin EttarIn guclu te`siri altInda olmus, eserlerinde, xususile “Mesnevi”de bu boyuk sufi seyxini yuksek qiymetlendirib onun irfan alemindeki uca meqamInI medh etmisdir. Eflaki ozunun “Menaqibul-arifin” eserinde gosterir ki, MovlananIn atasI Bahaeddin Veled Belxden Konyaya koc ederken sefer esnasInda Nisapurda Ferideddin Ettarla gorusmus, gorus esnasInda Ettar ozunun meshur eseri “Esrarname”ni o zaman hele cox genc olan Celaleddine baqIslayIb onun boyuk geleceyi olduqunu soylemisdi. Movlana “Esrarname”deki be`zi hekayetlerden sonralar “Mesnevi”de genis istifade etmisdir.
KitabIn dorduncu feslinde Fuzulinin bir nece tesevvufi se`rinin serhi, besinci feslinde ise Fuzulinin bir sIra se`rlerinde izahi mubahiseye sebeb olan be`zi tesevvufi beytlerin izahI verilmisdir. Muellif bu fesillerde Fuzuli se`rlerini Qur`an ayeleri, hedisler, sufi remzleri, ebced hesabI ve s. baxImdan tehlil ederek onlarIn maraqlI serhini vermis, ele bununla da fuzulisunaslIqa xidmet gosterib bu fikir nehenginin cetin anlasIlan be`zi se`rlerini ve beytlerini muasir oxucu ucun anlasIqlI etmisdir. Bizce, eserin esas meziyyeti ele bundadIr. Cunki tesevvuf tarixi, vehdeti-vucud, islam tesevvufunun esas xususiyyetleri, inkisaf merheleleri, tesevvufdeki hallar ve meqamlar baresinde son dovrlerde Azerbaycanda be`zi eserler yazIlsa da, konkret olaraq Fuzuli poeziyasI tesevvuf baxImIndan genis arasdIrIlmamIs, onun cetin anlasIlan irfani se`rleri, remzi me`na dasIyan beytleri hele de aclImamIsdIr. Buna gore de Ramiz Fasehin Fuzuli se`rlerinin tesevvuf noqteyi-nezerinden serhi baresindeki fealiyyeti teqdirelayiqdir. Serq potikasInI, eruzu yaxsI bilen, tesevvuf haqqInda genis tesevvuru olan muellif coxcehetli biliyi sayesinde dahi sairimizin bir cox muemmalI beytlerini acmIs, nece deyerler, onlarI oxucularIn malI etmisdir.
Doqrudur, be`zi beytlerin izahInda Ramiz Fasehle razIlasmamaq, yaxud onlarIn serhlerini de vermek mumkundur. Bu bir terefden Fuzuli poeziyasInIn derinliyi, Fuzuli tefekkurunun enginliyi ile baqlIdIrsa, diger terefden onu arasdIran mutexessisin tedqiqat usulu, yanasma metodu, anlam terzi ile baqlIdIr. Mehz buna gore de Ramiz Faseh ozu “Se`rin me`nasI sairin betnindedir (qelbindedir)”, ye`ni se`rin esl me`nasInI sair ozu bilir prinsipine sadiq qalaraq be`zi beytlerin izahIna dair bir nece fikir ireli surur ve bu barede basqa fikirlerin de ireli surule bileceyini mumkun sayIb din elmlerinde genis yayIlmIs “En yaxsIsInI Allah bilir” kelamI ile haqlI olaraq fikrini tamamlayIr.
KitabIn be`zi yerlerinde yersiz uzunculuqa, rabitesizliye, tekrarlara, qeyri-mentiqi baqlIlIqa, tam anlasIqlI olmayan cumlelere rast gelmek mumkundur. Kiril elifbasI ile verilmis aye ve hedislerin yazIlIsInda da coxlu sehvler getmisdir. Ele buna gore de hemin metnlerin erebcesini kiril elifbasI ile vermekdense, onlarIn Azerbaycan dilinde deqiq tercumeleri ile kifayetlenmek olardI. Muellif istinad etdiyi menbe ve me`xezlerin deqiq sehifelerini cox yerde gostermir. ‚midvarIq ki, eserin gelecek nesrinde bu noqsanlar aradan qaldIrIlacaqdIr. Bu ise, tebii ki, tedqiqatIn sanbalInIn ve siqletinin daha da artmasIna sebeb olacaqdIr.
Sonda onu qeyd etmek isteyirik ki, Ramiz Faseh gergin emek serf ederek ortaya maraqlI bir tedqiqat eseri qoymusdur. Muellif Fuzuli yaradIcIlIqInIn bir sIra qaranlIq, cetin meqamlarIna aydInlIq getirmis, onlarI tesevvuf isIqInda arasdIraraq Aerbaycan fuzulisunaslIqInI zenginlesdirmis, onun hududlarInI daha da genislendirmisdir. Esas odur ki, eserde ireli surulen bir sIra mulahize ve muddealar, xususile Fuzulinin be`zi qeliz beytlerinin izahI ile baqlI fikirler Ramiz Fasehin ozununkudur. Bu ise elmi tedqiqat ucun cox umde bir meseledir.
Ramiz Fasehin “Fuzuli se`rinde tesevvufi qaynaqlarF monoqrafiyasI islam irfanI ile poetik tefekkurun qarsIlIqlI elaqesini ve tesevvufun bedii tefekkurde eksini oyrenmek baxImIndan ciddi maraq doqurur. Muellife bu sahede oz arasdIrmalarInI davam etdirmeyi tovsiye edir ve ona yeni-yeni yaradIcIlIq uqurlarI dileyirik.

Vasim MEMMEDELIYEV,
professor