|
|
|
| 24 Mart, 2001. Senbe ¹32(255)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Bu gun butun dunyaya demokratiya dersi kecen AvropanIn koksunde Irlandiya adlI bir yara var. Goller diyarI, zumrud olkesi ve ya “barIsmazlarIn veteni” adlandIrIlan Irlandiya oz simalInI yeniden qazanmaq uqrunda barIsmaz bir savas gosterir.
Hele ingilis istilasIndan uc esr evvel tayfa cekismeleri neticesinde parcalanIb gucden dusen Irlandiya Skandinaviya yarImadasIndan olan normandiyalIlarIn talanedici yuruslerinin obyektine cevrilmisdi. VIII-X esrlerde normandlar medeni ve ictimai inkisaf baxImIndan irlandiyalIlardan xeyli geri qalIrdIlar ve buna gore de hucumlar Irlandiyaya guclu zerbe vururdu. IrlandiyalIlar cox nadir hallarda birleserek dusmene qarsI muqavimet gostere bilirdiler. Onlar Klontarf ve Dublin etrafInda muveqqeti qelebeler qazansalar da, vahid dovletde birlesmek mumkun olmadI. Butun bu amiller XII esrin ikinci yarIsInda IrlandiyanIn ingilis tapdaqIna cevrilmesinde esaslI rol oynadI.
XII esrde katolik kilsesi Qerbi Avropada boyuk nufuza sahib oldu. Papa terefinden ireli surulen umumi iddialara gore, dovletler kilsenin aparIcI rolunu tanImalI, onun guclenmesine xidmet etmeli idiler. Irlandiyada ise kilse qaydalarI en’enevi katolik qanunlarIndan ferqlenirdi. Irlandiya kilsesinde her sey klan qurulusu esasInda heyata kecirilirdi. Klanlar ruhaniliye torpaq ayIrIrdI ve dindarlar kastasI imtiyazlI pese sahiblerine aid edilirdi. Ruhanilik bir nece yerli ailenin elinde cemlesmisdi. Buna gore de Irlandiya kilsesi Roma papasInIn teokratik “temizlik ve birlik” nezeriyyesinin obyektine cevrilmisdi. Papa terefinden Kellse gonderilmis leqat (muvekkil) 1152-ci ilde orada teskil etdiyi sinodda Irlandiya kilsesi uzerinde hakim movqeyini tesdiqledi, yerli ruhaniler arasInda kebinlere ve konkubinata (kebindenkenar izdivaca) qadaqa qoydu, kilsenin hakimiyyetden asIlIlIqIna son qoyulmasInIn zeruriliyini tesdiqledi ve Roma ucun vergilerin mebleqini mueyyenlesdirdi. Leqat yerlerdeki ruhanilik arasInda esas hakimiyyeti dord arxiyepiskop arasInda bolusdurdu. Butun bunlara baxmayaraq Irlandiyada dini qaydalar esaslI deyisikliye uqramadI - ruhaniliyin asaqI tebeqelerini temsil eden boyuk bir qat kohne qaydalarI ustun tuturdu.
1158-ci ilde Ingiltere kralI II Henrixin xususi sefiri Romaya - IV AdrianIn yanIna gelerek IrlandiyanIn istilasI ucun lazIm olan razIlIqI aldI. Papa kralIn isteyini te’min ede bilecek bir cavab mektubu gondermisdi: “...eziz oqul, isteyirem Sen Irlandiya adasIna daxil olasan, bu xalqI qanunlara tabe edesen ve exlaqsIzlIq cucertilerini kokunden qoparasan. Isteyirem ki, IrlandiyakI her evden Muqeddes Pyotra ilde bir dinari (qedim Romada gumus pul - A.M) vergi veresen ve o olkenin kilsesinin huquqlarIna toxunmayasan”.
Bax belece, Roma papasI ile ingilis kralI arasInda IrlandiyanIn istilasI haqqInda ilkin razIlasma elde edildi. Eslinde Henrixin esas meqsedi Irlandiyada papanIn dini hakimiyyetinin berpa edilmesi deyildi. Plantagenetlerin Fransa ve Ingilteredeki mulkiyyetini oz elinde cemlesdirmis Henrix Uels, Sotlandiya ve IrlandiyanI da oz hakimiyyeti altInda birlesdirmek isteyirdi. Henrix bele hesab edirdi ki, IrlandiyanIn istilasI Ingilterede ve Fransada kral hakimiyyetinin guclendirilmesine yoneldilmis tedbirler planIna qarsI cIxan xIrda feodallarIn basInI qata bilecek qeder guclu gedis ola bilerdi.
Butun bunlara baxmayaraq, Henrix papanIn bullasInI uzun muddet arxivinde saxlamalI oldu, bele ki, kral Fransa ustunde oz doqma qardasI ile muharibe aparIrdI.
PapanIn razIlIqIndan on bir il sonra irlandlar ozleri ingilislere isqalcI yurus ucun esas verdiler. Lenster eyaletinin riaqI (bascIsI) Dermot Mak Morrou Serqi KennotdakI Brefni eyaletinin riaqI O’Rurkun arvadInI oqurladI. O’Rurk butun eyaletlerin bascIsI sayIlan ard-riaq Roderik O’Konnora muraciet etdi. Ard-riaq Dermotu mecbur etdi ki, qacIrdIqI qadInI sahibine versin. Olster eyaletinin hakimi Dermotu mudafie etmeseydi, ingilislerin bolgeye girmesi ucun ikinci esas olmayacaqdI (hercend IrlandiyanIn taleyi coxdan hell edilmisdi). Dermot muttefiqlerinin coxluqunu gorub muharibeye basladI. Amma bir qeder sonra muttefiqlerin sIralarI seyreldi. 1166-cI ilde novbeti eyalet muharibelerinden sonra teklenmis Morrou Lensterden qacmalI ve Ingiltereye, Bristola penah getirmeli oldu. Morrou komek ucun kral Henrixe muraciet etdi. Krala sedaqet andI icen Dermot ingilis hakiminden mohurlu imtiyazname aldI. Bu sened irlandiyalIya kral vassallarI arasIndan ozune muttefiq secmek imkanI verirdi.
Morrou Striqoyl eyaletinin qrafI Klerke, habele Stronqbou (Strongbow “sert ox” demekdir) adlandIrIlan Pembroka muraciet etdi. Tezlikle Morrou sonuncu ile muqavile imzaladI. Morrou oz qIzInI Stronqbouya ere vermeye razI oldu. Senedin sertlerine gore, Morrounun olumunden sonra Stronqbou Lensterin riaqI olmalI idi. Bu ise Irlandiya qanunlarInIn pozulmasI demek idi. Dermotun yeni muttefiqleri arasInda Cenubi Uels qrafI Robert Fitcstefan ve onun qardasI Mauris Fitccerald da yer alIrdI. Dermot onlara Irlandiyada yeni torpaqlar ve’d etmisdi. Tezlikle Fransada, habele barIsmaz Uels ehli ile muharibede istirak etmis doyusculerden ibaret ordu yaradIlmaqa basladI.
IrlandiyanIn ingilisler terefinden istilasI 1169-cu ilin mayInda basladI. Robert Fitsstefan ve Mauris PrenderqastIn bascIlIq etdiyi ilk desteler gemilerle boqazI kecerek Irlandiyaya, Ueksfordun cenubuna geldi. Ilk isqalcI ingilis-normand destesi 60 cengaverden, 60 atlIdan ve 300 oxcudan ibaret idi. Seheri almaq cetin olmadI. Morrou muttefiqlerine torpaq saheleri payladIqdan sonra Ossori seheri alIndI. Burada ingilisler gorunmemis vehsiliye el ataraq dinc sakinleri qIlIncdan kecirdiler. Qezeb hissi ile alIsIb-yanan Dermotun vehsi isteyini te’min etmek ucun seher ehalisinin kesilmis baslarIndan butov bir divar horulmusdu.
SonrakI il Mauris Fitscerald ve Raymondun desteleri de Irlandiyaya yeridildi ve Dublin seheri alIndI. Ard-riaq Roderika O’Konnorun desteleri mohkem ezisdirildi ve itki verdi. Lenster isqalcIlarIn eline kecdi ve Dermot Stronqbouya de’vet gonderdi.
23 avqust 1170-ci ilde Stronqbou 200 neferlik cengaverler destesi, 1000 oxcu ve piyada quvveleri ile Uoterforda geldi. Dermotun quvveleri ile ingilis-normand destelerinin birge hemlesi neticesinde seher alIndI ve burada Mak Morrounun qIzI ile Ricard tenteneli sekilde evlendiler. Bundan sonra birlesmis quvveler Dubline teref herekete basladIlar. Tezlikle hemin seher de tutularaq talan edildi. Stronqbou irland eyalet bascIsInIn qIzI ile evlenmekde nahaq yere telesmemisdi - 1171-ci ilin mayInda Mak Morrou oldu ve Ricard Lenster vilayetinin varisi oldu. Irlandiya hakimleri ingilislerin ilk hemlelerini kecici saydIlar, bunun daha boyuk tehluke olduqunu anladIqdan sonra daxili cekismeleri unudub birlese bilmediler. Bir yandan da katolik ruhanilik ingilisleri mudafie etmeye baslamIsdI. 1171-ci ilde ArmadakI sinodda beyan edildi ki, ingilis hucumu gunah camuruna bulasmIs irlandlara allah qezebinin tecessumudur ve onlar gelmelere tabe olmalIdIrlar.
Belelikle de bu gunedek davam eden Irlandiya probleminin esasI qoyuldu. Ingilisler esrler boyu gah sinfi, gah da mezhebi meseleleri vaxtasIrI qabardaraq yerli xalq arasInda ikitirelik yarada bilseler de, zumrud olkesinin barIsmaz xalqInI ram etmek mumkun olmadI.
 Makedoniyadan verilen me`lumatlara gore, Tetovo seheri etrafInda alban yaraqlIlarInIn mehv edilmesi ucun bu olkenin ordu hisseleri genis herbi emeliyyatlara baslayIb. Alban yaraqlIlarIna qarsI guc tetbiq edilmesi meselesi bu gunlerde Avropa Birliyinin Makedoniyada resmi seferde olmus numayende hey’etinin terefinden desteklenib.
HazIrda ise sulhmeramlI quvveler Kosovo ile Makedoniya arasInda serhedlerin muhafizesini guclendirir ve alban partizan destelerinin Tetovo seherine mudaxilesinin qarsIsInI almaqa calIsIrlar. Makedoniya herbcilerinin dediyine gore, onlar Tetovo etrafInda basladIqlar herbi emeliyyatlar neticesinde alban yaraqlIlarInI sIxIsdIra bilibler. “KFOR” quvvelerinin TetovodakI resmi numayendesi Xans Benderin me’lumatIna gore, alban movqelerinin Makedoniya esgerleri terefinden atese tutulmasI neticesinde 150-den 200-dek dinc sakin yaralanIb. MakedoniyanIn hokumet qosunlarI pulemyot ve artilleriya qurqularInI ise salIblar. Ancaq bele hesab edilir ki, Kosovo ile serhedlerde albanlarla daq seraitinde doyusmek ucun Makedoniya ordusunun silah techizatI asaqI seviyyededir. Oz novbesinde alban yaraqlIlarI, qarsI terefi hedeleyerek, emeliyyatlarI MakedoniyanIn daxili erazisine kecireceklerini bildiribler. Onu da qeyd edek ki, son gunler MakedoniyanIn simal bolgelerinde veziyyeti xeyli gerginlesdiren alban separatcIlarInIn hereketleri qonsu Kosovoda da destek tapIr. Kosovonun inzibati merkezi Pristinada kucelere cIxaraq numayis keciren telebeler “Tetovo, biz seninleyik” kimi suarlarla cIxIs edirler.
Dunen seher ABS-In RusiyadakI muveqqeti isler vekili xarici isler nazirliyine caqIrIlIb ve burada ona nota teqdim edilib. Notada teleb olunur ki, bes amerikalI diplomat 10 gun erzinde Rusiya paytaxtInI terk etmelidir.
Bu, RusiyanIn ABS-da fealiyyet gosteren dord diplomatInIn arzuolunmaz sexs e’lan edilmesine MoskvanIn adekvat addImIdIr. Moskva ABS prezidenti Busun daha 46 rus diplomatInIn olkeden cIxarIlmasIna hele munasibet bildirmeyib. Hemin 46 rus diplomatI iyulun 1-dek ABS hududlarInI terk etmelidirler.
Rus diplomatlarInIn olkeden qovulmasI haqqInda qerarI Corc Bus sexsen ozu qebul edib.
15 ile yaxIn yeretrafI orbitde dovre vuran ve kosmosun oyrenilmesinde misilsiz xidmetler gostermis “Mir” orbital stansiyasI dunen Moskva vaxtI ile saat 8.59 deqiqede oz movcudluqunu basa catdIrdI. Vaxtile bu stansiyanI kosmosa cIxaran Kosmik Ucuslara Nezaret Merkezi indi onun goylerden yere endirilerek okean sularInda qerq edilmesini heyata kecirib.
1986-cI ilde yeretrafI orbite cIxarIlan ve istifade muddetini coxdan basa vurmus stansiyanIn gelecek taleyi MoskvanI hell edilmesi cetin olan bir mesele qarsIsInda qoymusdu. Stansiyada tez-tez bas veren texniki nasazlIq onun idare edilmesini xeyli cetinlesdirmisdi. Odur ki, bir nece ay once bu meseleni muzakireye cIxaran Rusiya hokumeti onun yeretrafI orbitden cIxarIlaraq Sakit okeanda batIrIlmasI haqqInda qerar vermisdi.
“Mir”in yeretrafI orbitden cIxarIlaraq okean sularInda batIrIlmasI proqramI merheleli sekilde heyata kecirilib. Bundan otru onun muherrikleri ayrI-ayrI vaxtlarda uc defe sondurulub. Neticede, Yer sethinden 215 km hundurlukde, saniyede 28 min kilometr sur’etle hereket eden stansiya orbitden cIxarIlIb. Sonra qrinvic vaxtile saat 6-da Sakit okean uzerinde atmosfer qatIna daxil olan “Mir” hava ile surtunme neticesinde parcalanaraq, yanmaqa baslayIb. StansiyanIn yere gelib catan qIrIntIlarI okean sularInda qerq olub.
Monqolustan paytaxtI Ulan-Bator seherinin uc rayonunda dabaq xesteliyi askar edilib. Olkenin Mulki Mudafie Idaresinden verilen me’lumata gore, hazIrda xesteliyin askar edildiyi bolgede 5 min insan yasayIr ve 800 bas qaramal saxlanIlIr. Indiye kimi, 30 xeste heyvan mehv edilib.
Bolgede yerlesen butun mekteb ve baqcalar qapadIlIb. Bu zonaya giris ve cIxIs qadaqan edilib. Verilen diger me’lumata gore, dabaq xesteliyi bu yay RusiyanI da yaxalaya biler. Bu xeberi olkenin sehiyye nazirliyinin bas infeksionisti Melz Turyanov yayIb. O bildirib ki, xesteliyi yayan virus soyuqa qarsI davamlI olmadIqIna gore, hazIrda Rusiyada movcud deyil. Ancaq havalar qIzdIqdan sonra onun yayIlmasI ehtimalI xeyli guclenecek.
|
