|
|
|
| 27 Mart, 2001. Cersenbe axsamI ¹33(256)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Baza taktikasI...
Iki il oncekinden ferqli olaraq indi daha
intensivlesen bu siyaset butunlukle
DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesine indekslenib |
Azerbaycanda NATO, Turkiye, yaxud ABS herbi bazalarInIn yerlesdirilmesi movzusu hele 1999-cu ilde ilk defe ortaya cIxanda onun herbi deyil, mehz siyasi seciyyeli olduqu yeqin idi. ‚stunden iki il otenden sonra gundeme getirilen meselenin mahiyyetinde ele bir deyisiklik yoxdur.
Nezere alaq ki, Azerbaycan mudafie nazirinin NATO-nun Cenubi Qafqazda herbi baza yerlesdirmeye caqIrmasI prezident Heyder Eliyevin Turkiyede verdiyi me`lum acIqlamadan sonraya tesaduf edir. Duzdur, olke bascIsI BakIya donenden sonra hemin acIqlamaya elave aydInlIq getirmedi ve Turkiyenin Azerbaycanda herbi baza qurmasIna munasibetini sadece “yaxsI olardI” kelmesi ile ifade etdi. Amma boyuk siyasetin zeruri sertlerini gozel bilen Heyder Eliyevin bundan artIq nese soylemesini gozlemek de lazIm deyildi. Evezinde olkenin birinci sexsinin meqbul gorduyu beyanatI mudafie naziri seslendirdi. Lakin burada bir vacib meqamI qeyd etmek lazImdIr. Mudafie nazirinin NATO-ya unvanladIqI mesajdan derhal sonra millet vekili Ilham Eliyev metbuata acIqlamasInda Azerbaycanda xarici herbi bazalarIn yerlesdirilmesinin real olmadIqInI one cekdi. Bir qeder evvel I.Eliyevin RusiyanIn DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinde oncul rol oynamasI barede soylediyi fikri de diqqete alan media sozugeden acIqlamalarIn mentiqi baqlIlIqInI incelemeye basladI. Elbette, her iki beyanat konkret meqsede hedeflenib, lakin bu, muxalif dairelerin iddia etdiyi kimi, I.Eliyevin ozunun siyasi niyyetlerini deyil, mehz Azerbaycan dovletinin DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi uzerinde koklenen siyasetini ehtiva edir.
Bele ki, ister olkenin herbi nazirinin NATO-ya mesajlarI, isterse ARDNS vitse-prezidentinin Rusiyaya yonelik ilIq jestleri resmi BakInIn konseptual tarazlasdIrma siyasetinin terkib hisseleri kimi qebul edilmelidir. Siyasi konyuktura sebebinden bilavasite prezidentin ve XIN bascIsInIn soyleye bilmediyi mulahizeler dovlet idareetme ierarxiyasInIn diger numayendelerinin dilinden seslendirilir. Bu fikri PA xarici elaqeler so`besinin mudiri Novruz Memmedov da umumen e`tiraf edir. YaxIn perspektivde Azerbaycanda NATO, yaxud Turkiye ve ABS herbi bazasInIn yerlesdirilmesini praktiki yonden mumkunsuz sayan Prezident AparatInIn resmisi eyni zamanda vaxtInda seslendirilen her bir beyanatIn mueyyen hedefe indekslendiyini ve izsiz qalmadIqInI qeyd edir. Sozugeden hedef ise, nece deyerler, bellidir. BakInIn son gunler herbi bazalar movzusu etrafInda basladIqI siyasi ukalimelerin esas hedefi Ermenistanla munaqisenin edaletli helline nail olmaqdIr. Cunki DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi hazIrda elametdar proses erefesindedir ve ister Florida danIsIqlarI, isterse de onun ardInca gozlenilen Moskva raundu bu baxImdan boyuk onem dasIyIr. N.Memmedovun sozlerine gore, bu gun Azerbaycan prezidenti ErmenistanI hazIrkI guzestsiz movqeyinden dasIndIrmaq ucun butun se`yleri gosterir. Ermenistana te`sir edecek esas quvveler kimi ABS ve Rusiya nezerde tutulduqundan, BakInIn sIrf siyasi mahiyyet dasIyan baza taktikasI eslinde bu iki hemsedri qIcIqlandIrmaq ve herekete getirmek ucundur.
 Dunen QazaxIstan neftini Qara denize cIxaracaq Tengiz-Novorossiysk kemeri ise dusdu. Rusiya bu layiheni BakI-Ceyhana ciddi reqib hesab edir. Beynelxalq Xezer Boru Konsorsiumunun tikdiyi neft kemerinin resmen fealiyyete baslamasInI hele uc-dord ay gozlemek lazIm gelecek. Dunen QazaxIstanIn qurudakI “Tengiz” yataqIndan boruya yuklenen ilkin neft bu muddetden sonra Qara deniz sahiline catacaq. Kemerin birinci merhele ucun neql imkanI 20-25 milyon ton hecmine hesablanIb, maksimum fealiyyet gucu ise 50-55 milyon ton nezerde tutulub.
Indilik XBK-nIn kemeri ile ne qeder neftin axIdIlacaqI deqiqlesmeyib. Cunki kemerin esas sifariscisi sayIlan QazaxIstan hazIrda istehsal etdiyi 30 milyon ton neftin texminen ucde birini ixrac etmek imkanIndadIr. QazaxIstan rehberliyi neft istehsalInI genislendirmeyi ve`d etse de, yaxIn illerde boyuk artIm real deyil. Odur ki, sozugeden kemerin ise dusmesi Azerbaycan ucun de bir nece ceheti ile diqqetelayiq hadisedir. Evvela, Tengiz-Novorossiysk layihesi hele gundeme geldiyi 1994-cu ilden BakI-Ceyhan layihesi ucun mueyyen me`nada reqib sayIlIb. Cunki her iki layihe Xezer regionu neftinin Avropa ve dunya bazarIna ixracInI on gorur. QazaxIstan helelik Tengiz-Novorossiysk xetti ile ozunun “quru” neftini ixrac etmek niyyetindedir, amma perspektivde Xezerin ozune aid olan sektorundan cIxaracaqI nefti de bu marsruta yukleye biler. Duzdur, QazaxIstan prezidenti hele oten il Xezer selfinde en iri yataqlardan sayIlan “Kasaqan” strukturunun neftini BakI-Ceyhanla axItmaqa soz vermisdi, amma eyni zamanda onun bele bir beyanatI da var ki, QazaxIstan XBK kemeri tam dolandan sonra artIq qalan neftini BakI-Ceyhana vere biler. Bu ise o demekdir ki, QazaxIstanIn bizim kemere qosulmasInI hele cox gozlemek lazIm gelecek. Diger meqam QazaxIstanIn indiyedek Azerbaycan-Gurcustan tranziti ile (“bere-qatar” variantI) Qara denize (Poti limanI) neql etdiyi texminen 2 milyon ton neftle baqlIdIr. Bu marsrutun bahalI olmasI (xususile demiryolu xercleri uzunden) QazaxIstanI coxdan dusundururdu. Odur ki, kifayet qeder ucuz olan “Simal kemeri”nin ise dusmesi ile AstananIn “bere-qatar” variantIndan vaz kececeyi yeqindir.
XBK kemerinin ise dusmesi ile en cox qazanan teref (hem tranzit, hem de strateji dividend) ise, sozsuz ki, Rusiya olacaq. Rusiya kemerin boyuk hissesine sahiblik etmekle Xezer regionunun karbohidrogen ehtiyatlarInIn dunya bazarlarIna ixracInda monopolist olduqunu bir daha subutlamaq niyyetindedir. Tesadufi deyil ki, reallasmasIna 1994-cu ilde baslanIlsa da 1998-ci iledek dondurulmus veziyyetde qalan layihenin heyata kecirilmesinde en boyuk canfesanlIqI mehz Moskva edirdi. Rusiya bu layiheni ABS-In regiondakI strateji ambisiyasI olan BakI-CeyhanI engelleyecek muhum faktor kimi gorur. Bununla bele, Azerbaycan QazaxIstan-Rusiya neft kemerinin ise dusmesinin BakI-Ceyhan ucun facie olmayacaqI qenaetindedir. Prezident Heyder Eliyevin sozlerine gore, Azerbaycan QazaxIstan neftinin BakI-Ceyhanla axIdIlmasIna umid etse de, bu borunu tamamile (50 milyon ton) tekbasIna doldurmaq imkanInda olacaq: “QazaxIstanIn BakI-Ceyhana qosulub-qosulmayacaqIndan asIlI olmayaraq bu layihe gerceklesecek”. Eyni zamanda Azerbaycan resmileri movcud situasiyada BakI-CeyhanIn teqvim planI uzre (2004-cu ilin apreli) ise dusmesini de real gormurler.
|
