|
|
|
| 29 Mart, 2001. Cume axsamI ¹33(256)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
 Rusiya Xezerin statusu meselesinde IranI yola getirmek ucun Azerbaycan prezidentinin meslehetine ehtiyac duyduqunu bildirir. Rusiya prezidentinin xususi temsilcisi Viktor KalyujnInIn ikigunluk BakI seferinin meqsedi de bu idi.
Oz novbesinde Azerbaycan rehberi de Kremlin Xezer uzre elcisini umidsiz qaytarmayIb. Viktor KalyujnI ile gorusde BakInIn hele 1970-ci ilde SSRI hokumeti terefinden serti olaraq heyata kecirilmis bolgu prinsipine sadiq olduqunu bir daha vurqulayaraq butun hovze olkelerinin bu esasda konsensusa gelmesinin vacibliyini qeyd edib. Prezidentin sozlerine gore, vaxtile BakI Xezerin milli sektorlara bolunmesi tesebbusu ile cIxIs ederken Rusiya da daxil ekser hovze olkeleri bu fikri bolusmurdu: “Zaman gosterdi ki, biz haqlI idik. Indi biz bu prinsipe doqru gedirik”. Azerbaycan rehberinin fikrince, Turkmenistan da “Evvel denizin dibi bolunsun, sonra su sethi” formuluna daha aydIn yanasIr ve IranIn da movqeyinde deyisiklik ortaya cIxacaq. Qeyd edek ki, V.KalyujnI eslinde BakIya IranIn ambisioz movqeyi barede muzakire aparmaq ucun gelmisdi. Xususile Moskvada imzalanan Rusiya-Iran beyannamesinden (status meselesi tam cozulmeyenedek Xezerde serhedlerin tanInmamasI barede) sonra BakIda da mueyyen casqInlIq yaranmIsdI. Be`zi musahideciler Putinin Xatemi ile imzaladIqI beyannamesini RusiyanIn daha once qol qoyduqu “BakI beyannamesi”nden geriye addIm kimi deyerlendirirler. Lakin Rusiya elcisi bu casqInlIqa son qoydu ve Kremlin “BakI beyannamesi”nin esas prinsipine (denizin dibinin orta xett esasInda sektorlara bolunmesi) sadiq qaldIqInI bildirdi. Rusiya temsilcisi Xateminin MoskvadakI danIsIqlarIndan sonra Xezerin statusu ile baqlI konsensusa doqru “isIq yeri”nin gorunduyunu ve resmi TehranIn orta xett prinsipine meyllendiyini de vurquladI. Amma IranIn eyni zamanda 20 faizlik pay meselesinde israr etmesi (halbuki orta xett bolgusunde Irana 13-14 faiz sektor dusur) problemler yaradIr. Azerbaycan prezidenti Rusiya elcisine bu meselede telesmemeyi tovsiye ederek IranIn da tedricen yumsalacaqInI bildirib. MaraqlIdIr ki, Rusiya elcisi Xezerin statusunun mueyyenlesmesi prosesinde Azerbaycan rehberinin uzaqgoren ve temkinli diplomatiyasInI ozleri ucun ornek hesab ederek bes prezidentin istirakI ile kecirilecek Asqabad sammitine esas hazIrlIqI da mehz BakIda aparmaq niyyetindedir. Bu meqsedle o, aprelin 5-i BakIya gelecek: “Sammitin senedlerini de sizinle muzakire etmek isteyirik”. YalnIz BakIdakI meslehetlesmelerden sonra V.KalyujnI IranIn yekun movqeyini oyrenmek ve sammitin tarixini deqiqlesdirmek ucun (Asqabad zirvesinin aprelin 14-15-i kecirileceyi texmin edilir) Tehrana gedecek. Qeyd etmek lazImdIr ki, Xezer meselesinde qarsIlIqlI meslehet ve yardIma BakI da ehtiyac duyur. AzerbaycanIn da qonsu Turkmenistanla orta xett meselesinde (“Kepez”-”Serdar” yataqI) mubahisesi var. V.KalyujnI bu mubahisenin cozulmesine yardIm etmek fikrindedir ve dunen BakIdan Asqabada yola dusub. “CalIsmalIyIq ki, bu ilin sonunadek Xezerin statusu meselesinde muhum besterefli razIlIqa gelek. Cunki Xezerde “boyuk neft” istehsalI tezlikle baslayacaq ve huquqi rejim problemi mutleq cozulmelidir”. Belelikle, Rusiya Xezer meselesinde telesir ve bu teleskenlikde BakInIn da meslehetine mohtacdIr. Bu proses ise bilavasite Xezerin huquqi rejiminin tapIlmasIndan daha cox Rusiya-Azerbaycan munasibetlerinden istilesmeye tekan verecek elametdar faktor kimi vacibdir.
 DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi uzre ABS-da gozlenilen muzakireler yaxInlasdIqca bu etrafda siyasi ajiotaj ve intriqa da intensivlesir. Tesadufi deyil ki, bu gun Ermenistan ve AzerbaycanIn ister resmi, isterse de qeyri-resmi siyaseti tamamile aprelin evvelinde start goturecek Florida danIsIqlarIna indekslenib. Eyni zamanda her iki olkede bu muzakirelerin mumkun neticeleri, habele Vasinqtonun hansI terefe daha cox tezyiq edeceyi ile baqlI meqamlar xususi aktuallIq qazanIb.
XatIrladaq ki, Azerbaycan ve Ermenistan prezidentleri FloridanIn Ki-Uest seherine getmezden once bir gun Vasinqtonda olacaqlar ve orada ABS dovlet katibi Kolin Pauelin her iki liderle tekbetek danIsIqlarI kecirilecek. Mehz bu zeruri hazIrlIqdan sonra danIsIqlarIn hansI istiqametde gedeceyi yeqinlesecek. Bu baxImdan “Florida raundu”na ErmenistandakI dairelerin munasibeti maraq doqurur. Prezident Robert Koceryan Paris danIsIqlarInda olduqu kimi, Amerikada da ErmenistanIn movqeyinde ele bir deyisikliyin olmayacaqIna eminlik numayis etdirse de, ermeni siyasileri bu arxayIncIlIqI bolusurler. Florida gorusu ile baqlI nigarancIlIqInI one suren Ermenistan Sosialist Quvvelerinin lideri Asot Manucaryan Amerikada prezident Koceryana ciddi tezyiqlerin gosterileceyini ehtimal edir. Onun fikrince, Amerika danIsIqlarInIn neticesi ErmenistanIn xeyrine olmaya biler. L.Ter-PetrosyanIn iqtidarInda tehlukesizlik naziri islemis ve R.KoceryanIn qatI muxaliflerinden sayIlan David Sahnazaryan ise meseleye daha pessimist baxIr. Prezident KoceryanIn munaqiseni dondurmaq, yaxud da prosesi herbi musteviye kecirmek cehdlerini avantura sayan D.SahnazaryanIn qenaetine gore, her iki halda Ermenistan rehberliyi siyasi tenzimlemede konsensusa calIsmalIdIr.
Azerbaycan politoloqlarInIn mulahizelerinde de Florida danIsIqlarInIn ErmenistanI konstruktivliye meyllendirmek ucun muvafiq tezyiq-te`sir prosesi ile musayiet olunacaqI one cekilir. Rasim Musabeyovun fikrince, Bus administrasiyasInIn son gedisleri, o cumleden Rusiya ile sert danIsmasI Vasinqtonun Cenubi Qafqazda daha feal siyaset yerideceyine isaredir: “Bele bir seraitde ABS yaxsI gorur ki, Ermenistan regionda RusiyanIn oyuncusudur ve Yerevana tezyiq etmek ucun imkanlarI nezerden kecire biler”. Politoloqun sozlerine esasen, Vasinqton 907-nin leqvi meselesini gundeme getirmek, yaxud Ermenistana ABS yardImInI azaldacaqInI bildirmekle DaqlIq Qarabaq danIsIqlarInda KoceryanI guzeste meyllendire biler. Politoloq Vefa Quluzade de Florida danIsIqlarInda, nehayet, ABS-In ErmenistanI tecavuzkar movqeyinden danIsdIrmaq ucun ciddi addImlar atacaqInI gozleyir: “KoceryanIn nazI ile oynamaq besdir ve indi onu kunce sIxmaqIn vaxtIdIr”. Prezident AparatI xarici elaqeler so`besinin mudiri Novruz Memmedov da Amerika danIsIqlarIna bu prizmadan yanasIr. Onun sozlerine gore, Ermenistan rehberliyi artIq anlamalIdIr ki, onun yeritdiyi siyaset butun regionda sulh ve tehlukesizliyi engelleyir ve bundan en cox zerer goren de ele ErmenistanIn ozudur. Oten hefte Ermenistan XIN bascIsInIn ABS-a caqIrIldIqInI xatIrladan N.Memmedov hesab edir ki, Vasinqton YerevanI konstruktivliye mecbur etmek ucun yeterince imkanlIdIr. N.Memmedovun fikrince, hetta ABS danIsIqlarInda hec bir musbet netice cIxmasa da, bu gorus muhum hadisedir. Bele ki, danIsIqlar raundunda mehz ErmenistanIn qeyri-konstruktivlik gosterdiyi bir daha belli olacaq. Vasinqton administrasiyasI bunu vurqulaya ve YerevanIn kompromise getmediyini beyan ede biler. PA resmisinin fikrince, bu bas vererse, Azerbaycan tenzimleme prosesinde movqelerini xeyli mohkemlendirecek.
|
