|
|
|
| 2 May, 2001. Cersenbe|¹48(271)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Qarabaq uqrunda ikinci cebhe
Sohbet herbi emeliyyatlardan deyil, siyasi-diplomatik cebheden
gedir. Resmi BakI Azerbaycan hey`etinin Avropa SurasI Parlament AssambleyasIndakI uqurunu mehz bu prizmadan qiymetlendirir |
“Ilham Eliyevin rehberliyi ile Azerbaycan numayende hey`etinin ASPA sessiyasInda elde etdiyi neticeler DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi ucun ehemiyyetli rol oynayacaq. Azerbaycan parlamentlarlarInIn bu uquru beynelxalq mustevide Qarabaq uqrunda ikinci siyasi cebhenin acIlmasI demekdir”. Prezident AparatI ictimai-siyasi so`benin mudiri Eli Hesenov AzerbaycanIn deputat qrupunun ASPA-nIn aprel sessiyasIndakI mehsuldar fealiyyetini bu cur deyerlendirib.
PA resmisinin sozlerine gore, eger indiyedek ErmenistanIn Azerbaycana qarsI tecavuzu ve DaqlIq Qarabaq munaqisesinde olkemizin haqlI movqeyi barede beynelxalq mustevide esas siyasi-diplomatik isi prezident Heyder Eliyev aparIrdIsa, indi bu prosese parlamentarlarImIz da oz tohfesini verir. E.Hesenovun qenaetine gore, ASPA-nIn oten hefte yekunlasan sessiyasInda iki muhum layihenin (ermeni esirliyindeki azerbaycanlI girovlar haqqInda ve ErmenistanIn azerbaycanlIlara qarsI apardIqI etnik temizleme ve soyqIrImI haqqInda) ASPA-nIn resmi senedleri sIrasIna daxil edilmesi mehz DaqlIq Qarabaq nizamlanmasI baxImdan AzerbaycanIn siyasi-diplomatik nailiyyeti sayIlmalIdIr. Odur ki, her iki sened bilavasite ErmenistanIn Azerbaycana qarsI tecavuzunun neticelerini ehtiva etmekle yanasI, AzerbaycanIn beynelxalq mustevideki haqlI movqeyinin mohkemlendirilmesine te`sir gosterecek.
Eslinde Azerbaycan diger beynelxalq teskilatlar kimi, Avropa SurasIna uzvluyune de ilk novbede mehz DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi prizmasIndan yanasIr. Ilham Eliyev Strasburqda Turkiyenin NTV kanalIna verdiyi musahibede bu meqamI xususi vurqulayIb: “Bizim ucun Avropa SurasInIn tribunasI DaqlIq Qarabaq munaqisesinde AzerbaycanIn haqqInI beyan etmek imkanIdIr ve biz ASPA-dakI butun fealiyyetimizi ErmenistanIn tecavuzunu ifsa etmek, ona qarsI sanksiyalarIn tetbiqine nail olmaq istiqametinde quracaqIq”. Azerbaycan bu prinsipi hele yanvarIn 24-de teskilata tenteneli qebul merasiminde ortaya qoymusdu ve hemin tedbirde prezident H.Eliyevin ErmenistanIn tecavuzune dair sert beyanatI gosterdi ki, Avropa SurasI bu iki olkenin keskin siyasi-huquqi mubarize meydanIna cevrilecek. Parlament hey`etinin tamhuquqlu uzv kimi qatIlmadIqI ilk sessiyada numayis etdirdiyi zireklik AzerbaycanIn bu mubarizede tesebbusu ele aldIqInI tesdiqleyir. BakInIn beynelxalq seviyyede huquqi diplomatiyasIna mehz indi, ye`ni DaqlIq Qarabaq uzre danIsIqlarIn Cenevre raundu erefesinde baslamasI xususile ehemiyyetlidir. Cunki bu merhelede AzerbaycanIn qazandIqI her hansI uqur DaqlIq Qarabaq nizamlanmasIna beynelxalq diqqeti (AzerbaycanIn konstruktiv ve edaletli movqeyi prizmasIndan) te`min etmekle beraber, hemsedrlerin hazIrlayacaqlarI yeni teklifler paketinde de musbet eksini tapa biler. Sabiq XIN bascIsI Tofiq Zulfuqarovun qenaetine gore, Cenevreyedek olan dovrde hem Ermenistan, hem de Azerbaycan daxilde sert ictimai re`yin ve beynelxalq dairelerde tesebbuskarlIqIn qeydine qalacaq. Her iki meqam hemsedrlere nizamlama prosesine te`sir niyyeti gudur. T.Zulfuqarovun sozlerine gore, hazIrkI merhelede hansI teref movqeyini te`sirli sekilde ortaya qoysa, danIsIqlar gedisinde de tesebbuse malik olacaq. Qeyd edek ki, Avropa SurasI DaqlIq Qarabaq munaqisesine konstruktiv munasibeti ile secilen qurumdur. Hele 1997-ci ilin martInda AS Nazirler Komitesinin qebul etdiyi qetnamede munaqisenin Lissabon prinsipleri esasInda (Azerbaycan terkibinde yuksek muxtariyyet) hellinin zeruriliyi vurqulanIrdI. Odur ki, AzerbaycanIn hey`eti iyun sessiyasInda ASPA-nIn umumi toplantIsInda DaqlIq Qarabaq munaqisesi ile baqlI daha bir qetnamenin qebulunu hedeleyir. Hemin qetname ErmenistanIn beynelxalq seviyyede “terksilah” edilmesi ucun cox vacibdir.
Orta xett tapIlacaqmI?
Bu gun Asqabadda Turkmenistanla Azerbaycan arasIndakI
ixtilafIn muzakiresi baslanacaq. Xezerin huquqi statusu xeyli
derecede mehz bu ixtilafIn hellinden asIlIdIr |
Helelik mubahisenin tezlikle sahmanlanacaqInI soylemeye ele bir esas yoxdur. Cunki Azerbaycan ve Turkmenistan prezidentlerinin Istanbul gorusu (Turk Zirvesi gedisinde) bu meseleye aydInlIq getirmedi ve be`zi icmalcIlarIn nikbin proqnozlarI ozunu doqrultmadI. Azerbaycan prezidentinin Turkiyeden qayIdandan sonra verdiyi acIqlamadan me`lum oldu ki, terefler ister orta xett, isterse de yataqlarIn mensubiyyeti ile baqlI mubahisede ferqli movqelerde qalIrlar. Ozu de her iki teref ortaya qoyduqu aqrumentlerin beynelxalq praktikaya ve huquqi normalara esaslandIqInI vurqulayIr.
Heyder Eliyev ve Saparmurad Niyazov IstanbuldakI qapalI muzakirelerden sonra yalnIz danIsIqlarIn davam etdirilmesi barede razIlasa bilibler. Ekspertler seviyyesinde ilk toplantI bu gun Turkmenistan paytaxtInda baslanacaq. Azerbaycan prezidentinin sozlerine gore, Asqabadda terefler orta xett meselesinin modifikasiyasI baresinde muzakire aparacaqlar. Cunki mehz bu prinsipe ferqli yanasmalar netice e`tibarile yataqlarIn mensubiyyeti meselesini de acIq qoyur. Qeyd etmek lazImdIr ki, Turkmenistanla Azerbaycan arasIndakI “yataq davasI” sadece me`lum “Kepez” (“Serdar”) strukturu etrafInda getmir. Turkmenistan AzerbaycanIn 1-ci beynelxalq neft muqavilesine daxil olan ve artIq istismar edilen “CIraq” ve “Azeri” yataqlarIna da iddia edir. Asqabad bu yataqlarI muvafiq olaraq “Osman” ve “Xezer” adlandIrIr ve BakInI “Esrin muqavilesi” cercivesinde apardIqI isleri tehdid etmek ucun beynelxalq istansiyalar baresinde istenilen beynelxalq mehkemeye hazIr olduqunu bildirir. PA-nIn sektor mudiri, beynelxalq huquq eksperti Rustem Memmedovun sozlerine gore, hele SSRI dovrunde “Kaverockin” ve “26 BakI komissarI” adlanan bu yataqlar ittifaq bolgusune gore birme`nalI olaraq AzerbaycanIn payIna dusurdu ve burada hansIsa mubahiseden sohbet gede bilmez. O ki qaldI “Kepez” (“Serdar”) yataqIna, Azerbaycan bu barede muzakirelere hazIrdIr. Qeyd edek ki, “Kepez” ustunde mubahise 1997-ci ilin yayInda ARDNS-le RusiyanIn “Lukoyl” ve “Rosneft” sirketleri arasInda muqavilenin imzalanmasIndan sonra baslanIb. Halbuki Azerbaycan neftcileri kesf etdikleri bu yataqdan hele 80-ci illerin sonunda neft cIxarIblar. TurkmenistanIn keskin e`tirazIndan sonra Rusiya birterefli qaydada oz sirketlerinin muqavilede istirakInI dayandIrdI (31 avqust 1997) ve anlasma quvveden dusdu. Bir gun sonra ise Turkmenistan bu yataqI beynelxalq tendere cIxardI. lakin ABS-In “Mobil” sirketi tendere qalib gelse de, Azerbaycanla munasibetleri pozmamaq ucun Asqabadla hec bir muqavile baqlamadI.
Dord ilden beri acIq qalan mubahisenin davam etdirilmesinde her iki terefin oz niyyeti var. Azerbaycan prinsipce bu strukturun “50-50” formulu uzre islenmesine razIdIr, lakin TurkmenistanI buna razI salmaq ucun yataq uzerinde iddiasInI surdurur. Turkmenistan ise “Kepez”e sahib olmaq fikrindedir ve bu meqsedle diger iki yataq etrafInda mubahiseni de ortaya ataraq manevr edir. Bu gun Asqabadda baslanan danIsIqlar 1998-ci ilin martIndan yarImcIq kesilmis ikiterefli muzakirelerin davamIdIr ve bu danIsIqlarIn musbet yekunlasacaqInI gozlemek sadelovhluk olardI. Eyni zamanda her iki olke bascIsI cari ilin payIzInadek mubahiseni “curutmek” ezmindedir.
|
