1993-cu ilde Azerbaycan Dovlet Incesenet Muzeyinden oqurlanmIs eserler ile baqlI bu yaxInlaradek davam eden qalmaqal yeqin ki, coxlarInIn xatirinden silinmeyib. Coxlu sayda qiymetli incesenet eserlerinin nece oqurlanmasI, onlarIn sonrakI taleyi ile baqlI muemmalar hele de qalmaqdadIr. O zaman Incesenet Muzeyinden oqurlanmIs 12 qiymetli resm eserini satmaq cehdinde bulunan sambo uzre dunya cempionu AydIn Ibrahimovun heyat yoldasI Natevan Elesgerova ve Yaponiya vetendasI Masacuku Koqa ABS-In huquq-muhafize orqanlarI terefinden hebs edilmisdi. Mehkeme prosesi de kecirildi, Natevan Elesgerova hebs edildi, lakin Incesenet Muzeyinden oqurlanmIs qiymetli eksponatlarIn taleyi muemmalI qaldI. Bele bir cinayet hadisesinde subheli bilinen AydIn Ibrahimov sanki yaqlI tike olub goye cekildi. Ve deyesen, Azerbaycanda oqurlanmIs eserlerle baqlI danIsmaq istemirler. Bu movzuya qayItmaqImIz hec de tesadufi deyil.
Xeber verildiyi kimi, aprelin 11-de Nyu-York Federal Mehkemesi terefinden 11 ay muddetinde azadlIqdan mehrum edilmis Natevan Elesgerova azadlIqa buraxIlIb. Bu barede me`lumatI onun vekili Aslan IsmayIlov yayIb. A.IsmayIlovun “Bizim ESR”e verdiyi me`lumata gore, 12 resm eserinin sonrakI taleyi barede onda me`lumat yoxdur. A.IsmayIlov bildirdi ki, hemin resmlerden elave, ABS-In gomruk xidmeti terefinden saxlanIlmIs ve Azerbaycana mexsus 30 miniatur eseri de olub. Hemin miniaturlerin qiymetinin milyonlarla dollar hecminde olduqu soylenilir. AxI neler bas verir? DoqrudanmI, oqurlanan incesenet numuneleri ile maraqlananlar yoxdur? DoqrudanmI, bele qiymetli esyalarIn oqurlanmasIna bu qeder goz yummaq olar? Ve eslinde neler olub?
Tarixi ekskurs
1997-ci ilde Bremen Ressamlar Cemiyyeti, Bremenin ozel Kunstxalle muzeyi ve Azerbaycan Dovlet Incesenet Muzeyi ABS-In Gomruk Xidmeti terefinden saxlanIlmIs resm eserlerine iddia ireli sururler. Nyu-Yorkun cenub dairesinin appelyasiya mehkemesi umumi deyeri 10 milyon dollar olan 12 resm eserinin satIsIna qadaqa qoyur. Ilkin versiyaya gore, ehtimal edilirdi ki, en azI 12 resmden 8-i 2-ci dunya muharibesinin sonunda Bremenden, sonradan ise BakIdan oqurlanIb. Bu eserlerin kime mexsus olmasI barede Bremenle BakI arasInda mohkem mubahise bele getmedi.
Bu cinayet isi yapon tebeesi Masacuku KoqanIn hebsi ile acIlmIsdI. Ona ireli surulen ittihama gore, Koqa 12 resm eserini satmaqa cehd etmis, onlarIn orqurluq olduqunu bile-bile ABS erzisine gelmis ve eserleri satIsa cIxarmIsdIr. Beli, Masacuku Koqa ozunu muqessir sayIr. Koqadan sonra hebs olunan Natevan Elesgerovaya ireli surulen ittihamda deyilirdi ki, o, oqurlanmIs emlakI goturub, gizledib ve cinayetkar sovdelesmelerde bulunub. ABS gomruk xidmeti cinayet isi uzre qerar cIxarIlmayanadek resm eserlerini ozunde saxlayIr.
Cinayet isile baqlI son qerardan sonra ABS appelyasiya mehkemesi ucuncu terefin mueyyenlesdirilmesi ucun eserlerin kime mexsus olmasI barede mulki ise baxmalIydI. Eger Almaniya ve Azerbaycan siyasi helle nail olmasaydI o zaman iki muzey iddialarI ile Nyu-York mehkemesine mulki is acmalI idiler.
Resmler ve onlarIn tarixi
12 resmden 8-i Albrext Durer, Yakob van Reysdal ve Rembrant kimi meshur ressamlarIn eserleri olub. Onlardan biri Albrext Durerin dunyaca meshur “QadIn hamamI” eseri imis. 2-ci dunya muharibesi zamanI Bremen Kunsxalle muzeyinin eksponatlarInI hava hucumlarIndan qorumaq ucun onlarI Karncov qesrinde gizledirler. Qesrin yerlesdiyi rayon sovet isqalI erazisine daxil idi. Butun cehdlere baxmayaraq, Kunsxalleye oz fondunu qorumaq nesib olmur, minlerle eserler sovet herbcileri ve diger sexsler terefinden aparIlIr. Hele de muemmalI qalIr ki, Bremen muzeyinin eserlerinin bir hissesi BakIya nece gelib cIxIb. Be`zi me`lumatlara gore, 1946-1947-ci illerde Bremen stampI vurulmus 14 is BakI muzeyine teqdim edilir. Bremen stamplarInI goren BakI resmileri me`lumat verirler ki, bu resmleri musadire edibler. Almaniya terefinin iddiasIna gore, 1993-cu iledek hemin resmler Azerbaycan Dovlet Incesenet Muzeyinde gizledilir. YalnIz hemin ilden sozugeden eserler numayis etdirilir. Teqriben o zaman Bremen Ressamlar Cemiyyeti 14 eserin BakIda olduqunu bilib, onlarIn geri qaytarIlmasInI teleb edir. Resmler yene de yoxa cIxIr: bu defe me`lumat verilir ki, onlar Incesenet Muzeyinden oqurlanmIs 282 eserin icerisinde gedib. BakIdan oqurlanmIs Bremen resmleri 1997-ci ilde Nyu-Yorka aparIlIr ve Sotbi herracIna cIxarIlIr. Lakin herrac ABS hakimiyyetini me`lumatlandIrmadan once bir gun gozleyir, bu 24 saatlIq zaman kesiyinde resmler muemmalI sekilde yoxa cIxIr ve iz itir. Bundan sonra ABS huquq-muhafize orqanlarI cinayet isini qaldIrmaqa muveffeq olurlar.
Sonra ise Koqa TokiodakI Almaniya sefirliyine muraciet ederek 12 eseri satmaqI teklif edir. Koqa evvelce bu resmlere 12, sonra ise 6 milyon dollar qiymet qoyur. Almaniya sefirliyi kataloqlara baxIs kecirdikden sonra mueyyen edir ki, 12 eserden 8-i II dunya muharibesi zamanI Bremen Kunstxallesinden aparIlIb. Yerde qalan 4 resm eserinin ise Bremene aid olmadIqI soylenilir. Bundan sonra Koqa 12 resmi Bremenin Ressamlar Cemiyyetinin numayendelerine teklif edir. Hemin cemiyyet beyan edir ki, sekilleri tapdIqIna gore, Koqaya eserlerin umumi deyerinin 10-15 faizi hecminde qonorar vermeye hazIrdIr. Lakin Koqa bu teklifi redd edir. Bu hadiseden sonra Bremen resm eserlerinin Nyu-Yorka aparIlmasInIn mumkunluyu barede ABS huquq-muhafize orqanlarInI me`lumatlandIrIr. Bu hadiseden sonra ABS-In Gomruk Xidmeti aldadIcI emeliyyat aparIr. Neticede 12 resm eseri ele kecir.
Cinayet prosesi
Bremenle BakI arasInda mulki mubahisenin preludiyasI qisminde Natevan Elesgerova ona qarsI ireli surulen ittihamlarIn leqv edilmesi xahisi ile mehkemeye muraciet edir. O oz iddiasInI bununla arqumentlesdirir ki, 8 Bremen resmi Almaniyada qanuni esaslarla musadire edilib. Bele ki, Ittifaq Nezaret SurasI ve AlmaniyadakI Sovet herbi rehberliyi bu olkenin medeniyyet predmetlerinin musadire edilmesi ile elaqedar sanksiya verib. Qeyd edek ki, bele bir resmi sanksiyanIn verilmesini Bremen terefi qeti tekzib edirdi.
Bundan basqa Nyu-York metropoliten muzeyinin kecmis direktoru Tomas Xovinq ve incesenet eserlerinin ticareti ile mesqul olan Frederik Sab Natevan ElesgerovanIn xeyrine Nyu-York mehkemesine erize yazIrlar. Onlar erizede bildirirler ki, resmlerin atributsiyasI pis veziyyetdedir. Mehkeme senedlerinde Xovinq be`yan edir ki, resmlerin veziyyeti ve atributsiyasI subhelidir. Bu yazIlI ifadelere esaslanan ElesgerovanIn vekili Aslan IsmayIlov subut etmeye calIsIr ki, resmler saxtadIr ve cinayet isinin qaldIrIlmasIna esas vermir. Lakin mehkeme ElesgerovanIn cinayet isine xitam verilmesi ile baqlI erizesini redd edir. Mehkeme prosesinin sonu onunla neticelenir ki, Natevan Elesgerovaya 11 ay muddetinde hebs cezasI kesilir.
Resmlerin Bremene ve ya BakIya tehvil verilmesi de hakimin qerarIndan asIlI olur. Birlesmis Statlarda yalnIz federal hokumetin mehkeme hakimiyyeti emlaka qarsIlIqlI iddia novunu arasdIra biler. Sexsi mulkiyyet huququnun arasdIrIlmasI zamanI mubahise obyekti olan emlaka iddia eden terefin huququnun te’min edilmesi ucun mulki sexs terefinden mehkeme isi qaldIrIlmasI metodundan istifade edilir.
Ucuncu sexsin huquqlarInIn mueyyen edilmesi meqsedi dasIyan prosesin mahiyyeti mubahiseli malI saxlayandan mes`uliyyeti goturmekdir. Mulkiyyet huququnun mueyyen edilmesi ucun eserleri saxlayan teref ehtiyat edir ki, eger emlak qanuni iddiacIya deyil, digerine tehvil verilse, o zaman eks teref mehkemeye qarsI iddia ireli sure biler. Belelikle de mubahise obyektinin ucuncu sexse aid olmasI meselesine o zaman baxIla biler ki, en azI iki nefer hemin obyekte seriksiz sahiblik huququna malik olduqunu iddia etmis olsun. QarsI tereflerin sayI ikiden cox deyilse, mubahiseli obyekti elinde saxlayan sexs daha az risqe me`ruz qalIr ve onun mehkeme mudafiesine muraciet etmesi ehtimalI o qeder de boyuk olmur. Bremenin ressamlar cemiyyeti ucuncu sexsin mueyyen olunmasI ucun kecirilen mehkeme prosedurlarI ile bir nece defe rast gelibler. Bu, 1995-ci ilde 2-ci dunya muharibesinin sonunda Karncov qesrinden oqurlanmIs 3 resm eseri ile baqlI olub. Bele ki, rusiyalI qacqIn Yuliya Sieta hemin incesenet eserlerini satmaq ucun Nyu-Yorkda ticaretcilere teklif edir. Ticaretcilerden biri Nyu-York Incesenet Eserlerinin AxtarIsI uzre Beynelxalq Fondun o zamankI direktoru Konstans Loventala me`lumat verir. Ve neticede Federal Tedqiqat Burosunun emekdaslarI Sietadan resmleri goturmek ucun aldadIcI emeliyyat kecirir. O zaman hokumet Sietaya qarsI cinayet isi qaldIrIr. Ve FTB mulkiyyet huququ ile baqlI meselenin hell olunmasI ucun isi Nyu-Yorkun federal daire mehkemelerinden birine gondedir. Mehkeme Bremen ressamlar cemiyyetinin iddiasInI te`min edir ve resmlerin sozugeden olkeye tehvil verilmesi haqqInda qerar qebul edir.
AydIn Ibrahimov haradadIr?
MaraqlIdIr ki, BakI Incesenet Muzeyinden eserlerin oqurlanmasInda subheli bilinen AydIn Ibrahimov barede cox xesislikle danIsIlIr. AxI kimdir bu AydIn Ibrahimov?
AydIn Ibrahimov serbest gules uzre dunya cempionudur. 60-cI illerin sonlarInda BakI rayonlarIndan birinde Azerbaycan SSR Daxili Isler Nazirliyinin Sosialist EmlakInI DaqIdanlara QarsI Mubarize Idaresine rehberlik edib. Be`zi me`lumatlara gore, yuxarIlarla munaqiseden sonra AydIn Ibrahimov mesqcilik fealiyyeti ile mesqul olmaq ucun Yuqoslaviyaya gedir. 1974-cu ilde o, BakIya qayIdIr, lakin bir muddet sonra Moskvaya yollanIr ve SSRI-nin serbest gules uzre yIqma komandasIna rehberlik edir. Me`lumatlara gore, Masacuku Koqa AydIn Ibrahimovla 70-ci illerde tanIs olub. Cunki hemin sexs YaponiyanIn serbest gules uzre mesqcisi kimi, Rusiyaya ve BakIya defelerle sefer edib. AnasI milliyyetce rus olduqundan, Koqa rus dilini yaxsI bilirmis. Cox maraqlIdIr ki, Natevan ElesgerovanIn mehkeme prosesi zamanI Koqa muemmalI sekilde dunyasInI deyisir. 1987-ci ilde Ibrahimov BakIya donur. Cebhe hakimiyyeti dovrunde o, “Neftci” futbol komandasInIn prezidenti vezifesine te`yin edilir. Qeyd edek ki, 1997-ci ilde be`zi kutlevi informasiya vasiteleri Ibrahimovun “Neftci” futbol komandasIna mexsus 300 min dollar vesaiti menimsemesi barede informasiya yayIrlar. Hakimiyyetin deyismesinden sonra, deyesen, Ibrahimovun veziyyeti aqIrlasIr. Lakin buna baxmayaraq o, 1994-cu ilde BakIda oz turnirini kecirmeye muveffeq olur. Onun olkeni ne vaxt terk etmesi ve haqqInda axtarIs e`lan edilmesi ile elaqedar ziddiyyetli informasiyalar verilir. Deyilene gore, o, 1995-ci ilden axtarIsdadIr. Lakin bu setirlerin muelllifi hele 1997-ci ilin yayInda Ibrahimovu Gencler TeatrInIn qarsIsIndakI cayxanada gormusdu. Mehz bu, demeye imkan verir ki, o, 1997-ci ilin sonunda ve yaxud 1998-ci ilde AzerbaycanI terk edib. Qeyd edek ki, me`lumatlara gore, Ibrahimovun oqlu Nyu-Yorkda yerli prokurorluqda isleyir.
Qeyd edek ki, me`lumatlara gore, oten il Azerbaycan terefi 8 resmin Bremene verilmesi barede razIlIqInI bildirib. Lakin yene de yerde qalan 4 eserin ve umumen Azerbaycan Incesenet Muzeyinden oqurlanmIs eserlerin taleyi muemmalI qalIr. Huquq-muhafize orqanlarI niye bu isin acIlmasI ve cinayetkarlarIn yaxalanmasI istiqametinde aktiv is aparmamalarI da bu muemmalardan biridir.