Ardi var

Sabah Boyuk Veten muharibesinin basa catmasInIn - fasizm uzerinde qelebenin 56-cI ildonumu tamam olur. Bu qanlI- qadalI muharibede Azerbaycandan 600 mine yaxIn adam istirak edib. Onlardan teqriben yarIsI geri qayItmayIb. Goycayda bu muharibenin aqrI-acIsInI gormus bir insan yasayIr. HamI onu partizan Qedir deye caqIrIr. Indi omrunun 79-cu ilini yasayan bu cesur insanIn muharibe yolu Goycaydan baslanIb Triestde tamamlanIb. O, esirlikde de olub, Mehdi Huseynzade, Cavad Hekimli ve diger meshur partizanlarla ciyin-ciyine vurusub. Bu yazIda Qedir Iskenderovun esirlik heyatI, partizan herekatIndakI qehremanlIqIndan, muharibe dovrunun xatirelerinden sohbet acacaqIq.

O, doyusmek arzusu ile alIsIb-yanIrdI

Qedir Iskenderov 1922-ci ilde Goycay rayonunun Ceyirli kendinde kasIb kendli ailesinde dunyaya gelib. 1937-ci ilde orta mektebi bitirib Goycay Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Texnikumda 3 illik tehsil muddetini basa vuran Qedir Iskenderov Maarif Nazirliyinin gonderisi ile Zerdab rayonunun Dekke Oba kendindeki mektebe muellim te`yin olunur. Ozunden boyuk 3 qardasI muharibeye gedende Qedir de esger paltarI geyinmeye can atIr. Lakin yasI catmadIqIndan onun muharibeye getmesine icaze vermirler. 1942-ci ilde mektebde coqrafiya fenninden ders deyen Qedir Iskenderovun 19 yasI tamam olur. O ele yasInIn tamamI gunu yollanIr Zerdab Rayon Herbi KomissarlIqIna. Hec kime soz demeden, evden xebersiz muharibeye gedir. Qedirle beraber 200-den cox konullu masInlarla Ucar demir yolu stansiyasIna, oradan da birbasa Bileceri qesebesine getirilir.
BakIda vaqonlara dolub yola dusende hara gonderildiklerini bilmirdiler. Nece gun yol qet edenden sonra omurlerinde esitmedikleri, gormedikleri yerde dayanIrlar - Donbasda. RuscanI babat bildiyinden ele ilk gunden hemyerlileri ile ruslar arasInda anlasma yaratmaq ucun Qediri tercumeci gotururler. 3-4 ay Donbas uqrunda geden doyuslerde istirak edirler. Sonra yollarI Tula, Oryol cebhelerinden kecir.

4 min sovet doyuscusu esir goturulur

1942-ci ilin sonlarInda onun doyusduyu korpus StalinqradIn mudafiesine qosulmaq ucun Tuladan piyada uz tutur bu yerlere. Qedir kisinin sozlerine gore, o, StalinqradIn elden-ele kecdiyi doyuslerde sexsen istirak edib. Ozu de batalyonun minamyot batareyasInda komandir kimi. 1942-ci ilin iyul ayInda Qedir StalinqradIn mudafiesi zamanI qolundan yaralanIr. YarasI yungul olduqundan tezlikle saqlamlIqInI berpa edib, silahI eline goturur.
1943-cu ilin evvellerinde almanlar Don cayI etrafInda Izyum stansiyasInda 4 min sovet doyuscusunu muhasireye alIrlar. Bir hefte ceken doyus meqlubiyyetle neticelenir. Qedir Iskenderovla birge 4 mine yaxIn doyuscu esir goturulur. Almanlar esirleri bir nece gun XarkovdakI dusergede saxlayandan sonra ac-susuz Polsaya gonderirler. Gunde bir defe su verilen ya verilmeyen doyusculerin coxlarI aclIqa, susuzluqa dozmeyib telef olur. Qedir kisi duserge erazisindeki 30-40 hektar torpaqIn goy otunu 3-4 gune nece yediklerinden sohbet acIr: “Goy ot yemek bizim ucun adilesmisdi. Amma ot da xeyir elemirdi. Etraf yasayIs menteqelerindeki camaat olmasaydI, hamImIz acIndan qIrIlacaqdIq. Yene camaatIn hesabIna birteher yasayIrdIq. Onlar tez-tez tikanlI meftillerin arasIndan gizli olaraq bize suxarI ve kartof otururduler”.
Esirlerin bu dusergede de qalmasI cox cekmir. Qefilden bir gecenin icerisinde onlarIn hamIsInI yIqIb Italiyaya - “Qabarido” esir dusergesine gonderirler. Bu dusergede veziyyetleri azacIq mulayimlesir, cunki bu dusergede hec olmasa onlara gunde bir defe de olsun yemek verirler. Gunde bir ve ya iki esir acIndan olur, ya da doyulub oldurulurdu. HamI nece olursa-olsun qacIb canInI qurtarmaq isteyirdi. Bir gun esidirler ki, Zerdab rayonundan olan Xanlar Abdullayev gece iken qacIb. Seheri onu tutub getirirler ve hamInIn gozleri qarsIsInda gulleleyirler.

Bu da Mehdi Huseynzade

“Qabarido” dusergesinde Qedir Mehdi Huseynzade ile tanIs olur. Mehdini butun esirler tanIyIrmIslar. Evvela Mehdi alman dilini yaxsI bildiyinden almanlar esirlerle onun tercumesi ile danIsIrmIslar. Bir de ki, esirler aralarInda gizli plan cIzanda Mehdi Huseynzade hemise basda gedirmis. Ona gore de Qedirle Mehdinin bir yerde olmasI uzun cekmir. Almanlar Mehdini dusergenin basqa bir erazisine kocururler.

Qacmaq lazImdIr, qacmaq!

Qedir bilirdi ki, qacmaqIn sonu yoxdur, onsuz da tapIb gulleleyecekler. Bu barede fikirlesende zerdablI XanlarIn aqibeti dayanIrdI gozlerinin qarsIsInda. Buna baxmayaraq, her zaman qacmaqIn yollarI barede dusunurdu. Gunlerin bir gunu Qedir geceden seherecen fikirlesir, axIr ki, qacmaq barede son qerarInI verir.
Bu barede fikrini qetilesdiren Qedir novbeti gunun axsamI e`tibar etdiyi 6 azerbaycanlI dostunu basIna toplayIb qacmaq istediyini bildirir. Evvelce hamIsI imtina edir. Cunki tutulacaqlarIndan ehtiyat edirdiler. Lakin Qedir bir teher dostlarInI yola getirir.
OnlarIn her gun nahar etdikleri yemekxanada slavyan qIz yemek paylayIrmIs. Nahar zamanI onlar qacmaq barede planlarInI bu qIza acIqlayIrlar. O, meseleni esiden kimi az qala hay-kuy salmaq isteyir. Qacmaq isteyen esirlerin deyesen, bu defe bextleri getirir. Cunki hemin qIz nedense, sirri hec kime acmIr. SabahI gun hemin qIz Qedir ve onun yoldaslarIna yaxInlasIr. OnlarI sorqu-sual etdikden sonra: “Size yazIqIm gelir, komek etmek isteyirem, sabah gunortaya az qalmIs sizi dusergenin yaxInlIqIndakI cayIn yanInda gozleyecekler. CalIsIn, almanlarI duyuq salmayasIz”, - deyir. Seher Qedir 6 neferi basIna yIqIb odun getirmek behanesi ile ozunu cayIn sahiline yetirir. CayIn o biri tayInda iki nefer partizan gorurler. Hava soyuq, qarlI, cay enli, su da buz kimi. Diger terefden de almanlarIn onlarI yaxalamaq tehlukesi. Nehayet “qiyamcIlar” ozlerini vururlar suya, birteher cayI kecirler. Sonradan me`lum olur ki, onlarI xilas eden slavyan qIz partizanlara isleyirmis. Ozu bilerekden ses-kuy salIbmIs ki, belke almanlar esirleri oyredibler, onu yoxlamaq isteyirler.

Partizan heyatI baslayIr

Bir yerde partizanlarIn daqlardakI destelerine qosulurlar. Partizan heyatI deyirsen, burada esirlikden de pis kecir gunleri. AclIqI, xesteliyi gorende, yaralIlarIn iniltisini esidende, esirlikdeki bir qarIn coreye sukur edirler. Bir terefden de onlara gosterilen ogey munasibet. Partizanlara qosulandan Qedirle gelenlere pis gozle baxIrlar. Hetta bir defe Andrey adlI bir tatar uzunu onlara tutub deyir ki, “sizi gullelemek lazImdIr. Siz esirlikde olmusuz, almanlar sizi bura satqInlIqa gonderib”. Ne ise, is o qeder boyuyur ki, 9-cu korpusun komandiri meseleye qarIsIr, partizanlarI sakitlesdirir.
Bir gun komandir Qediri yanIna caqIrIb “Yoldas Iskenderov, siz muhum bir tapsIrIqI yerine yetirmelisiniz”, - deyir. Qedir emre hazIr olduqunu bildirir. 7 slavyan partizanla birlikde onu Tolmin cayI uzerindeki korpunu partlatmaqa gonderirler. Yuqoslaviya erazisinde yerlesen bu korpuden almanlar demir yolu vasitesile silah, sursat kecirirlermis. Qedir kisi bu emeliyyatI bele xatIrlayIr:”Korpunun asaqIsInda almanlarIn qarovul cekdikleri gozetci menteqesi var idi. Birinci onu partlatmalI idik ki, korpunu daqItmaq asan olsun. BasladIq menteqeni atese tutmaqa. Kim oldu, kim qaldI bilmedik. Sen deme, etrafda da quvveleri var imis. Bize ele bir ates acdIlar ki, qaranlIq gece gunduze dondu. Men sol qIcImdan mohkem yaralandIm. YaxIn dostum var idi, Enver Memmedov, esirlikden menimle bir yerde qacmIsdI. O yaralandIqImI gorub meni ciynine qaldIrdI, surune-surune duz 600 metre qeder hundurlukde daqa qaldIrdI. Bu doyusden de bele saq cIxdIm. Yaram cox aqIr idi, bintle sarIyIb partizanlarIn qospitalIna gondermeyi qerara aldIlar. Gozlerimi baqladIlar, xizekle xeyli yol getdik, yoldan xeberim olmadI. Qospitalda gozlerimi acdIlar, gordum mesedeyem. BasladIlar mualiceye. Gozlerimi baqlamaqlarInIn da sebebi var imis. Basa saldIlar ki, birden ne vaxtsa almanlara esir duserem, qospitalIn yerini menden oyrene bilerler. Meni bura xelveti getiribler ki, istesem de qospitalIn yerini bilmeyim. Xulase, bir ay burada qalandan sonra yeniden partizanlarIn arasIna geldim”.

Andrey almanlara isleyirmis

Qospitaldan qayIdandan sonra partizanlar arasInda Qedirin hormeti artIr. YarasI tam saqalandan sonra korpus komandiri Qediri yanIna caqIrIb “Isteyirik seni rota komandiri te`yin edek, isleye bilersen?” - deyir. Ilk baxIsdan Qedir esitdiyine inanmasa da, komandirin ciddi danIsdIqInI gorub razIlIq verir. 9-cu korpusun 18-ci briqadasInIn nezdinde aqIr atIcI silahlarIn rotasI teskil olunur. Qedir baslayIr islemeye. Ele o vaxtdan da hamI onu partizan Aleksey deye caqIrIr. Isleri de o olur ki, partizanlarIn hucumundan qabaq lazImi erazileri aqIr atIcI silahlardan atese tuturlar.
Bir gun korpus komandiri partizan kesfiyyatInIn batalyondan bir nece nefer satqIn askar etmesini, onlardan birinin milliyyetce tatar olmasInI Qedire bildirir. Onun adI Andrey olur. HansI ki, bir nece ay bundan evvel Qedirden subhelendiyini deyirdi.
Indi onun ozunun almanlarIn gizli xefiyyesi olmasI uze cIxmIsdI. Qedir kisinin dediyine gore, Andreyle birge 2 nefer satqInI ozleri mesede gulleleyirler.
Rota komandiri olandan sonra esasen qerargahda kecirilen iclaslara gederken Qedir tez-tez Mehdi Huseynzadeni gorurmus. Mehdi de onlardan bir muddet sonra Cavad Hekimli ile “Qabarido” dusergesinden qacIbmIs, partizanlarIn batalyonlarIndan birine qosulubmus. Sonradan Cavad Hekimli qerargah komandiri, Mehdi Huseynzade ise texribat qrupunun komandiri te`yin edilir. Yene de Qedirle Mehdinin bir yerde olmasI uzun cekmir. Destelerin ayrI-ayrI istiqametlerde vurusmasI onlarIn ayrIlmasIna getirib cIxarIr. Mehdi ile Qedirin bu defeki gorusub-ayrIlmasI sonuncu olur. 1944-cu ilin fevral ayInda Mehdinin olum xeberi butun partizanlarI sarsIdIr. Qedir Iskenderov deyir ki, Mehdi Huseynzadenin meyitini Vitolo kendinin camaatI gizledibmis. Bir deste partizanla onun meyitini Cepavani kendine getirirler. Kendin kenarIndakI mesede Mehdinin meyitini oz elleri ile defn edirler. Defn merasiminde Cavad Hekimli de istirak edib.