Bir nece il once Azerbaycanda milli kino senetinin yaranmasInIn 80 illik yubileyi qeyd olundu. Oten gun ise Dovlet Film Fondunda muddeti saniye ile olculen sujetlerin numayisi milli kinomuzun 103 il once yarandIqInI subuta yetirdi. Bu haqda etraflI me’lumat vermemisden once, Azerbaycan medeniyyeti ucun son derece elametdar sayIlan bu hadisenin doqurduqu eks-sedanIn uzerinde dayanmaq isterdim.

103 il once lente alInan ve yeqin ki, Parise gonderilmezden once Azerbaycanda baxIlan bu lentler 102 il sonra tarixi veteninde nece qarsIlandI? Cohbet Dovlet Film Fondunun sozugeden lentlerin teqdimetme merasimini nece kecirmesinden getmir. Ilk kino sujetlerini uze cIxaran ve onu qoruyacaq qurumun, ye’ni Dovlet Film Fondunun rolu teqdirelayiqdir. Sohbet kino xadimlerimizin Azerbaycanda cekilen ilk lentlere gosterdiyi maraqdan gedir. Teessuf ki, 102 il sonra, Dovlet Film Fondunda numayis olunan bu lentlere baxmaqa gelen kino xadimlerimiz barmaqla sayIlIrdI. Indi ise metleb ustune gelek. “Bibiheybet neft me’deninde yanqIn” ve “BalaxanIda neft fontanI” sujetleri 1898-ci ilde cekilib. Bildiyiniz kimi, dunyada ilk kino sujeti bu tarixden duz uc il once Parisde lente alInIb. Lummer qardaslarInIn adI ile baqlI olan bu lent “QatarIn gelmesi” adlanIr. Azerbaycanda cekilen ilk sujetlerin de Lummer qardaslarI ile baqlIlIqI var. Bele ki, “QatarIn gelmesi” ekranlasandan sonra, Lummer qardaslarI oz operatorlarInI muxtelif yerlere gondererek, sujetler toplayIblar. Ancaq bu is prosesi duz uc il davam edir. Sonradan maddi durumu pislesen qardaslar muqavile sistemine kecirler. Onlar yerlerde operatorlarla muqavile baqlayIrlar. Ve belelikle, Azerbaycanda da ilk lentler cekilir. Bu lentin muellifi Mison haqqInda etraflI me’lumat yoxdur. Uzun iller, texminen 25 il BakIda yasayan Mison meshur fotoqrafcI olub. BakIda foto dergisi fealiyyet gosterib. O, 1898-ci ilde cekdiyi lentleri texminen 1 il sonra Lummer qardaslarIna gonderib. O vaxtdan bu lentler Parisde qalIb. Deyilene gore, Azerbaycan kino tarixi ile baqlI ilk deqiq me’lumatI sovet dovrunde kinosunas Me’sume xanIm soyleyib. Daha sehih fikirlerse kinosunas AydIn KazImova mexsusdur. Bir nece il once AydIn KazImov o dovr BakIda nesr olunan “Kaspi” qezetinde geden xebere esaslanaraq, Azerbaycan ilk sujetlerini daha once cekildiyini bildirdi. Birme’nalI qarsIlanmayan bu xeberse, nehayet, bu gunlerde oz tesdiqini tapdI. Beynelxalq Kinoarxivler FederasiyasIna uzv olan Dovlet Film Fonduna ilk kino sujetlerimiz teqdim olundu. XatIrladaq ki, sozugeden tedbirde AzerbaycanI Ayaz Salayev ve Huseyn Mehdiyev temsil edirdi. Deyesen, son iller bu sujete baxan ilk azerbaycanlI Rustem Ibrahimbeyov olub. Bir nece il once onu heyrete salan bu lentler haqqInda qiyabi me’lumat verib.” Fransada dunyada ilk cekilen lentleri numayis etdirirdiler. Bir de baxIram ki, kohne BakInI gosterirler. Neft yanqInI, fontanI,”- teeccub qarIsIq qurur hissi keciren kinorejissor sujetlerin milli kinomuzla baqlIlIqInI aydInlasdIra bilmeyib. AydIn KazImovun fikrince, ilk lentler yalnIz bunlarla bitmir. “Qafqaz reqsi” adlanan daha bir bele lent movcuddur. Kinorejissor Ayaz Salayev ise bu tapIntInI bele deyerlendirdi: “Tesevvur edin ki, bu sujetler kinomuzun QobustanIdIr. Evvela deyim ki, kino yegane senet novudur ki, gozumuzun qabaqInda yaranIb. Belke de coxlarI bunun ferqine varmIrlar, ancaq bu. tarixdir, on minillikler boyu beseriyyet yeni senet novunun yaranmasInIn sahidi olmayIb. Yegane istisna kinodur. Tesevvur edin, Azerbaycanda bu senet novunun ilk numuneleri var. Kinonun gelecekde hansI formada olacaqIndan asIlI olmayaraq, ne qeder beseriyyet var audiovizual senetler yasayacaq ve inkisaf edecek. BaslanqIc ise, elimizde olan bu lentlerdir. Men size onlarIn tarixini de deyim, “Bibiheybet neft medeninde yanqIn” 1898-ci ilde iyunun 27-de, “BalaxanIda neft fontanI” ise ele hemin il avqustun 4-u cekilib. Bu tarixlerde ilk defe olaraq, Azerbaycanda zaman lente alInIb. Sujetlerin movzusu da maraqlIdIr, memleketimizin tarixinde rol oynayan neft, qara qIzIl. Son olaraq onu deyim ki, Beynelxalq Kinoarxivler FederasiyasIna tamhuquqlu uzv olmaqImIzIn ne demek olduqunu parlaq eks etdirir. Men incesenetde edaletin, haqqIn oz yerini almasInIn done-done sahidi olmusam, edaletsizlik bir gun sona yetecek, sadece, geci- tezi var. 102 illik ayrIlIqdan sonra ilk lentlerin BakIya donmesine de mehz haqqIn tentenesi kimi baxIram. Uzun iller hec birimiz Misonun adInI bele bilmirdik, indi ise bu ad milli kinonun temelcisi sIrasInda cekilir”.

Oten gun Kann KinofestivalInIn 54-cu acIlIsI oldu. FestivalIn ilk gununde senetseverlerin ixtiyarIna Avstraliya kinorejissoru Baz LurmanIn ekranlasdIrdIqI “Mulin Rus” bedii filmi verildi.

Nikol KidmanIn ve Evan Mak Qreqorun istirakI ile cekilen bu film qeribe taleli insanlarIn mehebbetinden behs edir. Son derece kasIb yasayan yazIcI bir muqenni qadIna vurulur. Gozlenilmez sevgiye qeder tezadlI omur yolu kecen bu insanlarIn mehebbetlerinin taleyi de qeribe olur. XatIrladaq ki, filmin maya deyeri 50 milyon dollardIr. Kann KinofestivalInda numayis olunan ikinci film ise yapon kinematoqrafcIlarIna mexsus idi. “Hirokazu Kore Eda” adlanan bu filmde insanlarIn heyatIna facie getiren bir sektanIn emelleri oz eksini tapIb. GunahsIz insanlarI oz qurbanIna ceviren sektanIn cinayeti kutlevi hal alIr. Deyesen, bu qeder. FestivalIn istirakcIlarI ve gedisatI ile baqlI daha etraflI me’lumatI gelen nomrelerimizde izleyin.