1994-cu il mayIn 12-de kesilen ates her an berpa oluna biler. Ne qeder ki, daimi sulh sazisi imzalanIb ateskes de muveqqeti sayIlacaq. Baxmayaraq ki, o artIq yeddinci ilini arxada qoyub.
Ermenistan-Azerbaycan munaqisesinde ateskesin e`lan edilmesi sulh axtarIsI prosesinin indiyedek ortada olan yegane real neticesidir. Hercend bu ateskes rejiminin ozu lap evvelden kovrek olub ve tereflerin resmi acIqlamalarIna gore, indiyedek 500 defeden cox pozulub (olenlerin sayI 200-den coxdur). Lakin uc illik qanlI muharibenin (1992-1994-cu iller) dehsetli reqemini (20 minedek sehid) goz onune alsaq, tekce genefond itkimizin mumkun miqyasInI tesevvur ede bilerik. Elbette, ateskese tamamile ferqli prizmadan da baxIs movcuddur. Bu yeddi ilde sulh axtarIslarInIn semere vermediyini, tenzimleme prosesinde AzerbaycanIn elverissiz duruma dusduyunu one cekenler 1994-cu ilin mayInda ateskes senedinin imzalanmasInI yanlIs addIm kimi seciyyelendirirler. Hetta be`zi populist ve gercekliyi danan cIxIslarda vurqulanIr ki, yeddi il once ateskesin e`lan olunmasI Azerbaycan ordusunun doyus ruhunun sIndIrIlmasI ve olkede teslimcilik ehvalInIn kok salmasIna getirib cIxarIb. Bu mulahizelerin reallIqdan uzaq olduqunu yeqin etmek ucun uzun arqumentlere ehtiyac yoxdur, ateskes erefesindeki herbi, siyasi ve diplomatik menzereni yada salmaq kifayetdir.
1994-cu ilin yazInda Azerbaycan DaqlIq Qarabaq munaqisesinin en aqIr merhelesini yasayIrdI. Sohbet ErmenistanIn yeni eraziler ele kecirmesi tehlukesinden deyil, hemin dovredek gerceklesmis isqal faktInIn (DaqlIq Qarabaq ustegel yeddi rayon) beynelxalq huquq mustevisinde resmilesdirilmesinden gedirdi. Mehz 1994-cu ilin mart-apreli RusiyanIn DaqlIq Qarabaq munaqisesindeki destruktiv rolunu tamamile fas etdi. Azerbaycan ordusunun eks-hucumu emeliyyatInI onlemek ucun Ermenistana canlI quvve yardImInI da esirgemeden Moskva AzerbaycanI diz cokdurmek ucun xususi ssenari hazIrlamIsdI. Hemin ssenariye gore, Azerbaycan aqIr muharibeden cIxmaq ucun ateskes imzalamalI, bunun ardInca bolgeye RusiyanIn “sulhmeramlI kontingenti” gelmeli ve sulh prosesi butunlukle Kremlin ixtiyarIna verilmeli idi. Kremlin sulh tesebbusunun esas cizgileri ise bir qeder sonra Kazimirovun planInda uze cIxdI. Plana gore, DaqlIq Qarabaqa Azerbaycana hec bir baqlIlIqI olmayan status, ye`ni faktiki musteqillik verilir, DQ-nin inzibati serhed perimetri boyunca 5-10 kilometrlik zolaqda Rusiya kontingenti yerlesdirildi. Belelikle, Azerbaycan neinki DaqlIq QarabaqI itirir ve erazisinde Rusiya qosunlarInIn qeyri-mueyyen vaxta yerlesmesine icaze verirdi, hemcinin prosesi ne vaxtsa beynelxalq musteviye qaytarmaq imkanlarInI hece endirirdi. Cunki hadiselere yalnIz Rusiya nezaret edecekdi. Bu ise AzerbaycanI Rusiyadan asIlI yarImmusteqil dovlete cevire bilerdi. Tesadufi deyil ki, 1994-cu il mayIn 8-de Biskekde imzalanan ve mayIn 12-de quvveye minen protokola gore, tezlikle RusiyanIn (MDB vasiteciliyi adI altInda) se`yleri ile davamlI sulh sazisinin imzalanmasI nezerde tutulurdu. Lakin ateskesden sonra MoskvanIn butun tezyiqlerine reqmen BakI neinki RusiyanIn ssenarisi uzre sulh planInI imzalamadI, hemcinin bacarIqlI diplomatiya sayesinde prosesi beynelxalq musteviye cIxardI. ArtIq 1994-cu ilin dekabrInda kecirilen ATET-in Budapest sammitinde tesbit olundu ki, DaqlIq Qarabaq munaqisesi regionunda yalnIz beynelxalq (tekbasIna deyil) sulhmeramlI kontingent yerlesdirile ve onun terkibinde bir olkeye en coxu 30 faiz temsilcilik kvotasI ayrIla biler.
Belelikle, ateskes senedi RusiyanIn olsa da, onun neticesi RusiyanIn istediyi kimi olmadI. Oten yeddi il erzinde ateskes davamlI sulhle evezlenmese de, bir nece musbet meqam vurqulanmalIdIr. Evvella, Azerbaycan ateskes rejimini imzalayarken onun “bicilen” teslimcilik ssenarilerinin hec birine razIlIq vermeyib. MoskvanIn monopoliyasIndan cIxIb Azerbaycan DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinde beynelxalq guclerin tarazlasdIrIlmasIna nail olub, siyasi diplomatik cebhede tesebbusu ele alIb. Elbette, helelik ortalIqda esas netice yoxdur ve “ne herb, ne sulh” veziyyeti her an muharibe ile evezlene biler. Lakin situasiya artIq BakInIn nezaretindedir, o razIlasmadIqI sulhe qol qoymayacaq. Muharibeye ise hazIrdIr. Indi secmek novbesi qarsI terefindir.