|
|
|
| 17 May, 2001. Cume axsamI|¹53(277)|Heftede II, IV, VI gunler tezelenir |
 |
Rusiya pay isteyir
Moskva DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesine vereceyi tohfeni iki esas serte baqlayIr: RusiyanIn iri geoiqtisadi menafelerinin
te`minatI ve sulhun qarantI missiyasInIn Kremle verilmesi
|
Rusiya bu konfliktde helledici soz sahibi olduqundan onunla dil tapmaqIn BakI ucun zeruriliyi subhe doqurmur. Cari ilin evvelinden e`tibaren MoskvanIn DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesinde feallasmasInIn da temennasIz olmadIqI yeqindir. Yanvarda BakIda seferde olan prezident Vladimir Putin bu meqama umumen aydInlIq getirmisdi. Postsovet mekanInda geosiyasi ambisiyalarInI geoiqtisadi maraqlarla evezleyen (netice e`tibarile sohbet yene strateji menafelerden gedir) Putin RusiyanIn Azerbaycandan umduqlarIna aydInlIq getirib.
Rusiya artIq Azerbaycanda herbi baza, yaxud esgeri kontingenti (hercend bu mesele gundemden cIxmayIb) deyil, kapital yerlesdirmeyi ve bunu maksimum guzestli sertlerle heyata kecirmeyi prioritet sayIr. Ele Rusiya Tehlukesizlik SurasInIn katibi Vladimir Rusaylonun rehberlik etdiyi numayende hey`etinin BakIya dunen basa catan seferi de bu prioritetlerin deqiqlesdirilmesi ve muzakiresine hesr olunmusdu. Tesadufi deyil ki, resmi BakI bu seferi mehz prezident Putinle baslanmIs dialoqun davamI kimi deyerlendirib. BakInIn Moskvadan ne istediyi me`lumdur.
AzerbaycanIn maksimum isteyi Kremlin DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesine obyektiv, qerezsiz ve edaletli yardImI (Ermenistan-Rusiya terefdaslIqInIn cari seviyyesi bunu praktik olaraq mumkunsuz edir), minimum umacaqI ise konfliktin kompromis helline RusiyanIn engel toretmemesidir. Sonuncu meqama prosesin herbi musteviye kecmek ehtimalI da daxildir. BakI resmilerinden biri bu ehtimalI texminen bele serh edir: “Biz calIsIrIq ki, AzerbaycanIn oz torpaqlarInI herbi yolla isqaldan azad etmek ucun emeliyyata baslayacaqI teqdirde RusiyanIn bu muharibeye mudaxilesini neytrallasdIraq”. Oz novbesinde Moskva herbi variantIn ise kecmesini istemir. Cunki bu defeki muharibe 1992-1993-cu illerden ferqli olaraq idareolunan (Rusiya terefinden) muharibe olmayacaq ve onun fesadlarI Rusiya ucun de gozlenilmez ola biler. Mehz buna gore de V.Rusaylo muharibenin yeniden alovlanmasInI istisna etdiklerini bir daha tekrarlamaqdadIr.
Eyni zamanda Rusiya sulhe yardImInI da temennasIz etmeyecek. Moskva Cecenistan siyasetine BakInIn desteyini bundan sonra da hiss etmek umidindedir. Terrorculuqda suclandIrIlan sexslerin Rusiyaya tehvil verilmesine gore BakIya tesekkurunu bildiren TS katibi indiyedek AzerbaycanIn huquq-muhafize orqanlarInIn axtardIqI 800 neferin tutulub ekstradisiya edildiyini de vurquladI. Rusiya hemcinin Azerbaycanla herbi-texniki emekdaslIqI genislendirmek, o cumleden herbi kadrlarIn hazIrlanmasI, sovet herbi texnikasInIn modernize edilmesinde istirak etmek ezmindedir. Bu barede konkret razIlasmalarIn Rusiya mudafie nazirinin BakIya sabahkI seferi gedisinde (Sergey Ivanov MDB nazirlerinin toplantIsIna qatIlacaq) elde olunacaqI gozlenilir. MoskvanIn esas maraq dairesi iqtisadi sektorla baqlIdIr. Azerbaycan neftinin “simal marsrutu” ile neqlinin artIrIlmasI (ilin sonunadek 2,8 milyon ton) barede razIlIq elde edilib. Rusiya biznesi Azerbaycanda start goturen iri ozellesdirmede guzestli istirak payI elde etmek fikrindedir. Prioritet saheler kimi yanacaq-energetika, metallurgiya ve me`den senayesi, aqrar-senaye kompleksi ve neqliyyat sektoru nezerde tutulub. Tebii ki, BakI DaqlIq Qarabaq tenzimlenmesi namine RusiyanIn bu isteklerine guzestli qarsIlIq vermeyi mumkun sayIr. Helelik muskul gorunen mesele RusiyanIn DaqlIq QarabaqdakI sulhmeramlI istirakI ile baqlIdIr. Moskva gelecek sulhun qarantI olmaq (ve demeli, regiona yeridilecek sulhmeramlI kontingente sahib olmaq) niyyetini acIq bildirib. Lakin bu, bilavasite AzerbaycanIn dovlet suverenliyi ile baqlI mesele olduqundan BakI MoskvanIn tesebbusune adekvat cavab vermeyib. Her sey tenzimlenmenin gedisinden ve AzerbaycanIn DaqlIq Qarabaq uzerinde suverenliyinin ne derecede te`min edileceyinden asIlI olacaq. Burada da esas soz ermenilere ciddi te`sir rIcaqlarI olan MoskvanIn ola biler. Kreml ise helelik susur. Rusiya hey`etinin son seferi de deyesen, bu sukutu pozmadI.
AmerikadakI ermeni milyoncularI Ermenistana aramsIz yardIm gostermekden yorulublar. Bu veziyyetden xeberdar olduqunu bildiren Kerri Kavanonun sozlerine gore, evvelki illerden ferqli olaraq indi ermeni diasporu tezlikle sulhun elde olunmasInda bilavasite maraqlIdIr.
Ermeni diasporunun “sulhperver olmasI” DaqlIq Qarabaq munaqisesine xarici te`sirler baxImdan elametdar elementdir. Cunki hec kime sirr deyil ki, ErmenistanIn Azerbaycana qarsI tecavuzunun genislenmesi ve konfliktin bu hala gelmesinde ermeni diasporunun mustesna “xidmeti” var. O cumleden tenzimleme prosesinde YerevanIn sert movqeyini lobbilesdiren ve “Turkiyenin heyfini Qarabaqda Azerbaycandan cIxmaq lazImdIr” tezisinin arxasInda dayanan da mehz ermeni diasporu olub. Bununla bele, cari situasiyada xaricdeki ermenilerin, xususile de AmerikadakI diasporun munasibetindeki deyisiklik esassIz deyil. DaqlIq Qarabaq munaqisesinin alovlandIqI ilk gunlerden dunyadakI ermeni icmasI, o cumleden ABS-In ermeni milyoncularI sexavet kiselerini acaraq Yerevana ve separatcIlara genis yarIdImlara baslayIb. Tekce onu vurqulamaq kifayetdir ki, ErmenistanIn 350-400 milyon dollarlIq gelir budcesinin texminen yarIsInI ABS-In dovlet yardImI (onun reallasmasInda Konqresdeki ermeni lobbisinin xususi emeyi olur) ve diasporun ianeleri teskil edir. DaqlIq QarabaqdakI separatcI rejimin indiyedek ayaqda qalmasI ise butovlukde ermeni diasporunun ciynine dusur. Tekce oten il ABS-dakI “Hayastan” ‚mumermeni fondu DaqlIq Qarabaqa 4,6 milyon dollar ayIrIb. ‚stelik ilden-ile veziyyeti aqIrlasan Ermenistan ozu de DaqlIq QarabaqIn xarici yardIm budcesine goz dikib. Bu yaxInlarda belli olub ki, amerikalI milyarder Kirk KirkoryanIn fondu terefinden son iller erzinde DaqlIq Qarabaq ucun ayrIlmIs 100 milyon dollar vesaitden separatcIlara hec ne catmayIb ve yardIm Ermenistanda eriyib. ArtIq bu mesele etrafInda Xankendi ve Yerevan arasInda ciddi qalmaqalIn cucerdiyi bildirilir. Hercend Ermenistan resmileri sozugeden vesaitin ele DaqlIq Qarabaq ucun xerclendiyini iddia edirler.
Veziyyetin bu cur davam etmesinden en cox qayqIlanan ise ermeni diasporudur. Ermeni menseli Amerika sermayedarInIn munasibeti bu gunlerde Nyu-Yorkda kecirilmis biznes-forumda da ozunu gosterib. Mehz bu tendensiyaya esaslanan amerikalI hemsedr Kerri Kavano ermeni diasporunun tenzimlenme prosesinin sur`etlenmesinde maraqlI olduqunu vurqulayIr. Onun sozlerine gore, xaricdeki ermeniler indiki status-kvonun qalmasInI istemirler ve hem Ermenistana, hem de DaqlIq Qarabaqa iane ayIrmaqdan bezibler. Kavanonun qenaetine gore, sulh prosesinin cari merhelesinde diaspora Koceryana engel yox, mehz yardImcI ola biler. Cunki munaqise sahmanlanandan sonra regiona iri sermaye axInI baslayacaq ve bundan en cox udan Ermenistan (Azerbaycana onsuz da yeterli sermaye gelir) olacaq. Neticede ermeni diasporunun iane yuku de azalacaq. Eslinde Ermenistan rehberliyi bu perspektivi gozel anlayIr, amma danIsIqlarda kompromis gostermek evezine, prosesi regional kooperasiya mustevisine kecirmeye cehd edir. Yerevan butun beynelxalq seviyyelerde tenzimlemenin ilkin serti kimi regional iqtisadi emekdaslIq ideyasInI qebul etdirmeye calIsIr. Ermenistan terefi bu tesebbusu “Qafqaz dordluyu” (Rusiya, Azerbaycan, Gurcustan, Ermenistan) cercivesinde reallasdIrmaq ucun se`yler gosterse de, AzerbaycanIn bu meselede movqeyi deyismezdi ve prezident Heyder Eliyev sraqagun Rusiya TS katibi ile gorusde bu meqamI bir daha vurqulayIb.
|
