(ArdI var)

Butun bunlardan ona gore sohbet acIrIq ki, son illerin MENi ile tanIs olaq. O MENle ki, ya QarabaqI itirecek, ya da qoruyacaq.
Beri basdan deyek ki, movzumuz kifayet qeder mubahiselidir. Iradlardan yayInmaq ucun once meseleye hansI rakursdan yanasacaqImIzI acIqlayaq.
Zaman-zaman torpaqlarI zebt olunan Azerbaycan yene de tarixin sInaqIna cekilir. Milletin taleyuklu meqamInda milli kinematoqrafiyanIn uzerine hansI mes’uliyyet dusur? Onu da deyek ki, bu mes’uliyyet eslinde cemiyyetin tarixi sInaqI nece yasadIqInIn da bir nov eks-sedasIdIr.
Bu eks-seda necedir? ‚mumiyyetle, Azerbaycan kino tarixine muharibe movzusu ne zaman gelib ve hansI en’eneler esasInda qerarlasIb? Evvelceden deyek ki, filmlerin senet eseri kimi seviyyesi movzu obyekti deyil. Rejissor yanasmalarI, ekran goruntuleri gerceklikle ne derecede seslesmesi diqqet cekir. Bu yanasma terzini senet azadlIqIna mudaxile kimi deyerlendirenlere cavab vermek niyyetinde deyilik. Ne qeder polemika getse de, fikirler hacalansa da, meselenin meqzinde cox sade bir anlam durur. Bu ise heqiqetdir, onu bilmek ucun sadece, tarixe nezer salmaq kifayetdir.
Dunya kinosuna herb anlamInIn hansI sujetle geldiyini deye bilmeyeceyik. Ancaq ayrI-ayrI olkelerin istehsal etdikleri filmlerde herbe hesr olunmus qIsa epizodlara baxmayaraq, butovlukde muharibe motivli filmlerin bir janr kimi meydana cIxmasI Italiya kinematoqrafiyasInIn adI ile baqlIdIr.
“Pompeyin son gunu” (1908) ve “Kabiriya” (1914) bedii filmleri bu movzuda cekilen ilk ekran eserleridir. Italyanlar bu sepkili filmlerin esasInI ekrana cox uqurla getiribler.
Xususen de, “Cines”, “Itapa” kimi studiyalarIn Roma imperiyasInIn tarixine dair ekranlasdIrdIqlarI filmler milyonlarla tamasacI qazandI.
‚mumiyyetle, bu movzunun dunya kinosunda zaman-zaman aktuallasmasI bilavasite dovrle elaqedardIr. Muharibe movzusunda cekilen ekser filmler tebliqat xarakteri dasIyIb. Bir sozle, tarixlerinin herb dovrunu yasayan butun olkelerin kinematoqrafiyasInIn esas meqsedi lazImi ictimai re’yi formalasdIrmaq olub. MaraqlIdIr ki, tarixi noqteyi-nezerden isqalcI movqeyinde dayanan dovletlerde bele kino iscileri “dusmen” obrazI yaradaraq, “vetenperverlik” hissini asIlayIblar. “En yaxsI mudafie hucum elemekdir” suarInI gundeme getiribler.
Meselen, I dunya muharibesi erefesinde aparIcI dovletlerin kinematoqrafiyasIna nezer salaq. Ekser olkeler ideologiyalarInI incesenetin mehz bu novu, kinematoqrafiya ile tebliqine basladIlar. Bu tebliqat kursunda amerikalIlar xususile ferqlenibler.
Bele ki, ABS herbi emeliyyatlara qosulmamIsdan evvel rejissor Blektonunu prezident Teodor Ruzveltin sexsi tesebbusu ile ekranlasdIrdIqI “Sulh namine doyuse!” filminde muharibeye acIqca caqIrIs ve reqbet sezilir. InsanlarI qIcIqlandIrmaq ucun rejissorlar alman aviasiyasInIn Nyu-Yorku bombalamasInI eks etdiren epizodlardan bele cekinmirdiler. Dovlet aparIcI kinostudiyalarda tebliqat ucun xususi aparat-Krilin teskilatInI yaratdI.
LazIm olan ictimai re`y tovsiye yolu ile yox, mehz eylence vasitesile formalasdIrIlIrdI. Tesadufi deyil ki, muharibe dovrunde kino reklamlarInIn birinde “Eger sen heyatdan usanmIsansa, hokmen kinoya get!” deyilirdi.
Kino sahesinde yeridilen siyasetin en deqiq serhini Amerika kino tarixcisi Luis Cekobs verib: “Muharibenin sonuna qeder kino uc vezifeni yerine yetirmelidir, cemiyyeti ozunde eks etdirmeli, lazIm olan ictimai re`yi formalasdIrmalI ve AmerikanI eylendirmeli”. Bu uc vezifenin iki ve ucuncusu daha vacib sayIlIrdI. Amerika gerceklerinin ekran tecessumu mehz bu sertler cercivesinde idi.
Alman kinosu muharibe erefesi tesekkul tapdIqIndan onun ilk devizi bele idi: “vetenperverlik”. Cox kecmedi ki, kino butun alamanlarIn muqeddes muharibe qarsIsInda milli birliyinin tebliqine basladI. “Yeni il zengi” (1914), “Butun almanlar bele olmalIdIr” (1915), “Hec bir partiya tanImIram” (1915) ve s. filmler bu qebildendir.
Onu da qeyd edek ki, Fransada, Amerikada, elece de Almaniyada da tebliqat meqsedli bu filmler ciddi rezonans doqurmadI. Senet eseri kimi dunya kinosunun incilerine cevrilmeyen bu filmler mensub olduqu xalqIn milli ideologiyasInIn (be’zen dovletin) tebliqine yonelib.
Neye gore muharibeye caqIrIs olduqunu nezerden qacIrmayIn! Onu da deyek ki, sozugeden olkelerde kinonun inkisafInI mehz hokumetin kinonu esas tebliqat vasitesi kimi gormesi ve himaye etmesi sertlendirdi.
Kino muharibe aparan tereflerin elinde olan en te’sirli vasitelerden biri kimi, ozunu doqrultdu. O sanki tereflerin veziyyetinin guzgusuydu.
Meselen, Fransa ve Amerikan filmlerinin te`siri ile beynelxalq alemde AlmaniyanIn imici ciddi suretde korlandI.
Almanlar AntantanIn ekrandakI hucumunun qarsIsInI almaq mecburiyyeti ile uzlesdiler. Maddi-texniki imkanlarIna gore, cox geri qalan alman kinematoqrafiyasInda ciddi deyisiklikler aparIldI, evezinde neheng bir studiya yaradIldI. Bu Vremaxt resmlerinden olan Ludendorfun ideyasI idi. O bu ideyanI bele destekleyirdi: “Muharibe gosterdi ki, kino insanlara te’sir eden en guclu vasitedir. O, ictimai re`yin yaradIlmasInda en qorxulu silah kimi oz gucunu hele uzun muddet ozunde saxlayacaqdIr.” Bir sozle, alman ekspressionizmi muharibeden doquldu. Belke de bu sozugeden muharibenin verdiyi yegane xeyir olub.

***
Milli kinomuzda muharibe movzusunda cekilen ilk ekran eserlerine Boyuk Veten muharibesi dovrunde rast gelirik.
‚mumiyyetle, muharibenin baslanmasI ile sovet, elece de milli kinematoqrafiya oz is rejimini ve maraq dairesini busbutun deyisdi... her sey muharibenin qanunlarIna tabe oldu. Azerbaycan kino tarixinde muharibe movzusunda cekilen filmler ise bele sIralanIr: “Bextiyar Kerimov” (1942), “Sovqat” (1942), “Veten oqlu” (1942), “Bir aile” (1943), “SualtI qayIq” (1943), “Uzaq sahillerde” (1958), “Bizim kuce” (1961), “Daqlarda doyus” (1967), “Men ki, gozel deyildim” (1967), “Bizim Cebis muellim” (1969), “Serikli corek” (1969), “Gilas aqacI” (1971), “SkripkanIn serguzesti” (1972), “BakIda kulekler esir” (1974), “Tutek sesi” (1976), “Sizi dunyalar qeder sevirdim” (1985), “Olsem, baqIsla” (1989), “Sahilsiz gece” (1989).
Azerbaycanda muharibe movzusunda cekilen ilk ekran eseri “Bextiyar Kerimov” cebheden vetene soraqI gelen birinci azerbaycanlI haqqIndadIr. 41-45-ci iller muharibe movzusunda ekranlasan “Sahilsiz gece” ile eyni vaxtda ekrana Qarabaq savasIna dair “Hucum” bedii filmi cIxdI. Daha sonra “Feryad” - (1993), “Haray” (1993), “Aq atlI oqlan”(1995), “‚mid” (1995), “Her sey yaxsIlIqa doqru”- (1997), “SarI gelin”-Yaver Rzayev (1998), “Aile”- bedii filimleri (1998) ekranlasdI.
Ilk baxIsda her iki savas bu ve ya diger derecede kinoda oz eksini tapIb. Muqayise obyektlerimiz (her bir muqayise tehlukelidir, fikirlesmeye deymez. En azI ona gore ki, muqayise buraxIlan sehvleri de uze cIxarIr) arasInda ciddi ferqler var. Hadisenin milli kinematoqrafiya sahesine sirayeti, rejissor yanasmasI, cemiyyetde eks-sedasI ve s. Bir sozle, ekran goruntuleri cemiyyetin bu fakta nece yanasmasInI gostermekle beraber onun helline hansI rakursdan yanasIlmasInI da gosterir. Bu haqda arasdIrmalar aparan kinosunas AydIn KazImov fikirlerini bizimle bolusdu, o, dovrun qIsa xarakteristikasInI verdi:
“Boyuk Veten muharibesi baslayan andan dovletin qerarI ile incesenetin butun saheleri, o cumleden, kinematoqrafiya muharibe qanunlarIna tabe oldu. Tesevvur edin ki, 1941-ci ilde “ArsIn mal alan” ve qeyri filmlerin cekilisi dayandIrIldI. Ekranda yalnIz muharibenin diktesi ile cekilen filmler gorundu. Seferberliye, konullu suretde muharibeye gedenlere kinonun te’siri danIlmazdIr.
O dovr kinematoqrafcIlarImIz hem de operativ isleyirdiler. Buna gore de tammetrajlI bedii filmlerden daha cox qIsametrajlI filmler ve kinojurnallar ekranlasdIrIrdIlar. Be’zi epizodlarI xatIrladIm: qeydealInma menteqesinin qarsIsInda sonu gorunmeyen insan kutlesi, azerbaycanlIlarIn doyus meydanInda qehremanlIqla vurusduqunu eks etdiren kadrlar. Gelin indi Qarabaq muharibesine nezer salaq, soylediklerimden eser-elamet gormuruk.
Qeribe deyil, 41-45 kimi bir muharibeden cIxasan, Qarabaq muharibesinde ise casIb qalasan! Duzdur, filmler cekilib, ancaq nece, umumi veziyyeti arasdIranda birinci parakendelikle rastlasIrIq.
Muharibe meydanIndan cox az sujetler cekilib, onlarIn efirde numayisinden sohbet acmaqa deymez. Bu isi gorenler barmaqla sayIlIr.
Teessuf ki, cekilen sujetlerin ekseriyyeti video lentlerdedir (videolent qIsa zaman erzinde korlanIr). Bedii filmlere gelince ise, 41-45- den ferqli olaraq, bu movzuya planlI sekilde muraciet olunmayIb”.
Bu sahede qonsularImIza gelince, bir onu xatIrladaq ki, bu gunlerde ermeni soyqIrImI movzusunda ekranlasdIrdIqlarI filmi bir sIra xarici olkelerde numayis etdirecekler.
Sohbetimizin axarInda muasir psixologiya elminde bu sepkili filmlerin te’siri, insanlarda oyatdIqI hiss ve heyecan barede bilgi uzerinde dayanmaqa ehtiyac duyduq.
...Rejissorun meqsedinden asIlI olmayaraq, muharibe movzusunda ekranlasdIrIlan filmler tamasacIda oyatdIqI hiss ve heyecan baxImIndan iki yere bolunur: neqativ ve pozitiv. Eyni filmin ferqli teessuratI ferdin sexsi keyfiyyetleri ile baqlIdIr. Sexsi keyfiyyetle yanasI be’zi amillerin, o cumleden yasIn da te’siri var.
Neqativ te’sir - insanlarda qorxu hissi, vahime oyadIr. (Qorxu sozu sizleri yanIltmasIn. Can qorxusu her bir insanda var. Bu tebii bir haldIr, instinkdir. Ancaq qorxaq olmayan insanlar bu hissi duya-duya, onun hereketlerine, meqsedlerine sirayet etmemesine calIsIrlar. Qorxaq insanlarda ise ele deyil, bu hiss bir nov idareedici rola malikdir.)
Pozitiv te’sire gelince ise, bu, insanlarda vetenperver ruh terbiye edir. Eyni zamanda muharibe sehnelerine strateji noqteyi-nezerden diqqet yetirirler; herb qayda-qanunlarI, taktiki gedisler onlar ucun daha maraqlIdIr. Ekran goruntusunun tamasacInIn yasadIqI dovrle bilavasite baqlIlIqI varsa, meselen, tamasacI da muharibe seraitinde yasayIrsa, daha derin teessurat oyadIr, vetenperverlik ruhunu yukseldir.

“COCUQ VE SEHNE”. Maska nomre I. Korpe kosmosa filosofdan daha yaxIndIr. Uy da: bu ki lap menim metateatrIma oxsayIr. Kontekst ve mikrodalqalarIn yonu balaca deyisdirilen kimi “SAP” ve “SUP” mistikaya cevrilir, mo`cuzeli sedalara donur, virtual alemin sedalarI qisminde qavranIlIr. “IKS ve IQREK”. Maska nomre 2. Mexfilik. CEDVELIN koordinatlarI meqamIna uyqun. 19 may 2001-ci il. Azerbaycan Milli Dram TeatrI. Saat 19.30. “Bir az Teatr. Bir az IsIq. Herfler-Sozler-Sesler ve bir az da SehrkarlIqdan ibaret olan tamasa” xeyli yubanIr, vaxtInda baslamIr. FransIzlar eylence getiribler bize. Internet sebekesinin MEQACEDVEL enerjisine, ritmine koklenmis vizual bir oyun. IsIq iki dunya arasInda perde kimi. Maska nomre 3. Sefirlik yaxsI is tutub. EhtiyacImIz var ki, AvropanIn teatr mekanIna cIxaq. Vacibi budur. Terslikden de tamasa gecikir. Ne rejissorunu tanIyIram, ne aktyorunu. Dillerini de bilmirem. “Tap”pIldayIb taxcadan dusubler. Xebersiz-etersiz. Menim bir teher el-qap elediyim de`vetnamede yazIlIb: “CANLI INCESENETDEN” GOZ-QA-MAS-DI-RI-CI, MEF-TUN-E-DI-CI ALIS “... ya 2”. Pardon, hec ne anlamIram. GOZ-LE-YI-RIK. Bes uzrxahlIq? CamaatI bu qeder lengitmek edebmi, yahu? Goresen, fransIz me`rifetini hansI gomrukxana musadire eleyib? Maska nomre 4. Bu esnada Mirzaqa Meftun yanImIzdan yavasca sivisib otusur. Duyuram ki, mene nese demek isteyir. Ancaq son anda fikrini deyisir, hec ne demir. SalamlasIb sakitce uzaqlasIr, itir, yox olur. QapIlar hele ki baqlI. Biletimi amfiteatra veribler. Bextim ayaq uste imis. Parterde otursaydIm, hec zad gormezdim. Hercend ki, CEDVEL onsuz da hemise bizimledir ve ya biz ebedi olaraq CEDVELIN icindeyik.
“MEQAPOLIS: KOMP‚TER VE MEDIUM”. Maska nomre 5. Paralel gercekliyin teatrI. Teessurat modelleri: Kosmos. Sifreler. Olu planet. Zona. Sehra. Kuklalar ve tenhalIq. Heyvere super Intellekt. Adam-gobelekler, iplerden asIlmIs kolgeler. “Axiret variantI” movzusunda serbest sehne improvizesi. Konseptual ideya bu anlamlarIn semantik me`na cercivesine daxildir. Antifantaziya: ferdiyyet ve tanrI virtual mekanda boqulub. Tamasa 50 deqiqelik spiritik bir seansI xatIrladIr. Muxtelif bucaqlardan sehneye tuslanmIs isIq sualarInIn qabartdIqI her hansI bir xett, qovs, eyri sanki “canlanIb”, herekete gelib ruhlarla temas yaradIr, onlarIn tabeliyine kecir, sozlerine qulaq asIr, gosterislerine emel edir, soylediklerini seyrciler ucun herfler vasitesile gorukdurub acIqlayIr. Burada rejissor mediumdur, komekcisi cemi iki aktyor: onlar da xalis sehne fehlesi. Qara geyinibler, yalnIz baslarInI ortmeyibler: predmetleri idare edirler, elbeseleri o yandan bu yana dasIyIrlar, bu yandan o yana. Obraz, personaj olmayan yerde aktyor kime gerek? Dialoq yox, unsiyyet yox, reftar, davranIs, munasibet yox. Caqdas fransIz teatrInIn tipi basqadIr. Biz hele oyresmemisik.
“SISTEM VE DEB”. Maska nomre 6. Tenha dinozavr ucun rekviyem. Sehne dosemesine qara, iri lovhe berkidilib, ustunde xacapuri formalI aqImtIl paketler cergelenib. TamasacI salonunda isIqlar soner-sonmez hemin paketlerden herfler parIldar. Aktyor-fehleler sehneye adlayan kimi bu paketleri bir-bir ayaqlayIb partladarlar. Herfler gorunmez olar. SIra pozular, harmoniya daqIlar. Bundan sonrasI xaos, tarixden cIxmaq, zamansIz baslanqIca donmek cehdi. Texnika kibermekan daxilinde CEDVELIN arxaikasInI soraqlaya-soraqlaya ozu ile gozubaqlIca oynayIr.
“EKRAN-MONITOR”. Maska nomre 7. Ebulhovl. Vizual effektler: ekspozisiya noqtesi her defe deyisir, yenilesir. Felsefe mustevisi: hududlar kesisen zaman KESF aktuallasIr. Sehne qara yesik, ici Internet guzgusu. Belke de caduger sandIqcasI. CEDVEL butun maskalarIn muellifidir, divlesmis, tanrIlasmIs universal zekadIr. Biz CEDVELDE yasayIrIq. Paralel gerceklik Platonun ideyalar dunyasIdIr. Sehnede bir aq kure ozbasIna dIqIrlanIr. Devid Koperfild muasir Avropa teatrInIn xac atasI sayIla bilermi? Cox xIrdalamIram. Medium ruhlarIn dediyini yazIb sehnenin arxa divarInda beyan eliyir: “Me`na duyumlardIr”. Di gel ki, bu duyumlarIn hamIsI adi sIzanaq boyda. Kolge teatrInI maddi alemden ayIran isIq ve perdedir. FransIzlarIn ifasInda bu tamasa intellektual modern bir kolge oyunu: gerceklik yalnIz karton sekillerdedir.
“YURD VE FRANSA”. Maska nomre 8. Yurdda “Yuq” var. Fransada ise meni hec kes tanImIr. Goy uzu teyxa sercedir. “ALIS “... ya 2” tamasasI ise reallIq ile virtual dunyanIn serhedinde yerlesdirilmis perde ve ya guzgude gorunen ilqIm. Pauza. “SAP” ve “SUP”. Azerbaycan teatr dusuncesi ucun qIsamuddetli profilaktika. EsasI bu, qalanI eyham, maska, elamet. Ona gore de hokm deyil ki, her gorduyumu cozeleyim. Teze teatr fikrinin konseptual-tarixi mustevisi Serqin kolge oyunlarI. AnlayIb serh elediyim yalnIz bu qeder. Sonucda Fransa sefirliyine tesekkur.