Son prosesler bir daha tesdiqleyir ki, Ilham Eliyevin ictimai maraq obyektine cevrilmesi muveqqeti xarakter dasImIr ve bu tendensiya davamlIlIqI ile oz mahiyyetinde kifayet qeder muhum siyasi amilleri birlesdirir. Onun ister Avropa SurasInda olkenin milli maraqlarIna uyqun uzerine goturduyu diplomatik missiyanI uqurla heyata kecirmesi, isterse de siyasi proseslere yanasma terzi - xususile rasional analitik tefekkure dayaqlanan cIxIslarI politoloji aspektden arasdIrIldIqda bir cox meqamlar xususi maraq doqurur. Ilham Eliyevin bir nece gun once “Izvestiya” qezetinde derc edilmis musahibesinin de bu baxImdan muhum siyasi ozellikleri var. Sozugeden musahibede Ilham Eliyev siyasi improvizeleri inkar edir ve proseslerin mahiyyetini daha cox AzerbaycanIn strateji hedefleri prizmasIndan serh etmeye calIsIr. Movzu butun siyasi dairelerde xususi maraqa sebeb olduqundan “Intibah” Sosial-Siyasi ArasdIrmalar Merkezinin ekspertleri hemin musahibe ile baqlI tehlili “Bizim ESR”in oxucularIna teqdim edir.

Rusiya reqabete yox, emekdaslIqa can atmalIdIr
Ilham Eliyevin musahibede vurquladIqI amiller sIrasInda xarici siyasetin prioritet teskil etmesi onun pesekar diplomat imicini yeniden ictimai re`yin muzakiresine cevirib. Onun muhakimleri Azerbaycan-Rusiya munasibetlerinin perspektivi barede dusunmek ucun kifayet qeder ciddi faktoloji baza yaradIr. Onun toxunduqu amiller, esaslandIqI arqumentler bir daha subut edir ki, prezident Heyder Eliyevin xarici siyaset kursu, xususi ile bu kursun fundamental bazasInI teskil eden balanslasdIrma siyaseti olkenin siyasi hedeflerine nail olmaq ucun en duzgun secimdir. Bu kursun perspektivde davam etdirilmesi zeruriliyinin Ilham Eliyev terefinden ciddi arqumentlerle esaslandIrIlmasI xususile diqqet cekir.
Me`lumdur ki, uzun iller Azerbaycan-Rusiya munasibetlerinde nezere carpan en`enevi streotipler ilk novbede regionun yanacaq ehtiyatlarIna nezaret ve bundan doqan reqabet meyllerine paralel olaraq meydana cIxmIsdIr. Strateji maraqlar mustevisinde her iki olkenin diplomatik dairelerinin toqqusduqu faktorlarI sadalamaqa yeqin ki, ehtiyac yoxdur. Tekce onu soylemek kifayetdir ki, yaxIn vaxtlara qeder Rusiya acIq sekilde herbi-siyasi potensialInI ErmenistanIn lehine seferber etmekle yanasI, regionun herbilesdirilmesini de ozunun esas meqsedi hesab edir. AzerbaycanIn oz karbohidrogen ehtiyatlarInIn ixracI sahesinde xarici dovletlerden, ilk novbede ise regiona boyuk te`sir imkanI olan Rusiyadan minimum asIlIlIqa nail olmaq cehdlerinin zaman-zaman iki dovlet arasInda munasibetlerin keskinlesmesine te`sir gosterdiyi her kese me`lumdur. Qaz ixracI sahesinde resmi BakI RusiyanIn esas satIs bazarlarInIn ele kecirilmesine de (Serqi Avropa bazarI ve “Mavi axIn” layihesine alternativ. - “Intibah”) cehd edir ve bu sahede de maraqlarIn toqqusmasI Kremli qIcIqlandIrmaqdadIr. Konfrantasiya meyllerinin guclenmesine te`sir gosteren bu amiller uzun iller AzerbaycanIn xarici siyasi kursunun balanslasdIrIlmasI hesabIna def edilse de, munasibetlerin sivil mecrada inkisafI hec de birterefli qaydada hemise resmi BakIdan asIlI olmayIb. Gorunur, Ilham Eliyev de mehz bu amilleri one cekerek diplomatik munasibetlerde normal emekdaslIqdan savayI basqa hec bir vasitenin effekt vermeyeceyini birme`nalI sekilde nezere carpdIrIb. AzerbaycanIn her hansI bir dovletle munasibetlerde ilk novbede dovletcilik maraqlarInI esas tutduqunu bildiren Ilham Eliyevin ireli surduyu tezisler hakimiyyetin xarici siyasetde one cekdiyi prinsiplerin davamlIlIqInI bir daha subut edir. Amma Vladimir Putinin prezident secilmesinden sonra onun timsalInda keyfiyyetce yeni siyasi komandanIn arenaya cIxmasI RusiyanIn daxili ve xarici siyasetinin butun sahelerine te`sir gosterdiyi kimi, Azerbaycana yonelik diplomatik jestlerden de yan kecmemisdir. E`tiraf edilmelidir ki, son dovrler RusiyanIn xarici siyasetinde resmi BakIya qarsI aqressiv niyyetler arxa plana kecmekdedir. Putinin Qafqaz seferinin ilk defe olaraq Azerbaycandan baslanmasI, resmi MoskvanIn DaqlIq Qarabaq probleminin helli prosesinde feallasmasI, diplomatik munaqise obyekti olan Xezerin statusu meselesinde movqe yaxInlasmalarI ve diger nuanslar qeyd olunan keyfiyyet deyisikliklerindendir. Amma nezere almaq lazImdIr ki, Rusiya-Azerbaycan munasibetlerinde “tezyiq muharibesinin” “anlasma munasibetlerine” cevrilmesi tekce Kremldeki siyasi deyisiklikle baqlI deyil. Bu, ilk novbede, Heyder Eliyevin balanslasdIrIlmIs xarici siyasetinin uqurlu neticeleridir. Bu baxImdan RusiyanIn yeni siyasi elitasI artIq Heyder Eliyev hakimiyyetine tezyiqlerin mumkunsuzluyu faktI ile uz-uze qalIb. Ona gore de Kreml daha cox rasional siyasete ustunluk vermek zerureti ile uzlesib. Getdikce acIq-askar hiss olunur ki, Kreml iki dovlet arasInda munasibetlerin tenzimlenmesinde “maraqlarIn te`min olunmasI” prinsipini “maraqlarIn uzlasdIrIlmasI” prinsipi ile evez etmek zeruretini derk edib ve regional maraqlarIn toqqusduqu noqtede yerlesen Azerbaycana qarsI tezyiqler edilmesinin hec bir emeli netice vermeyeceyini anlamaqa baslayIb. Bu baxImdan Ilham Eliyevin Azerbaycan-Rusiya munasibetlerine dair acIqlamalarI keyfiyyetce yeni situasiyanIn xarakterine hesablanIb. Ilham Eliyev dovletlerarasI munasibetlerde mehz bu musteviden cIxIs etmeyin zeruriliyini qeyd edir: RusiyanIn Azerbaycana artan maraqlarInIn musbet netice vermesinin siyasi rehberliyin iradesinden asIlI olduqunu nezere carpdIrIr. Bu, situasiyanIn ozelliklerine kifayet qeder beled olmaqdan ireli gelir. Onun xarici siyasete dair baxIslarInda praqmatik maraqlara dayanIqlI emekdaslIqIn ustunluk teskil etmesi tesadufi deyil. Ilham Eliyev Kremle siyasi partnyor gozu ile baxmIr: o yalnIz iqtisadi ve olkenin milli tehlukesizlik maraqlarInIn heyata kecirilmesinde qonsu dovlete qederince diplomatik mesajlar verir.

Ermenistana qarsI regional inteqrasiya amili
Ilham Eliyevin musahibesinde muhum istiqametlerden biri de DaqlIq Qarabaq probleminin helli mexanizmi barede baxIslarIdIr. Bir daha aydIn olur ki, o bu munaqisenin hellini konstitusion prinsiplerden ve milli maraqlardan kenarda tesevvur etmir. Xususi ile munaqisenin hellinde iki esas prinsipden - erazi butovluyunun berpa olunmasI ve isqal altInda olan torpaqlarIn azad olunmasI - hec zaman imtina edilmeyeceyini bildiren Ilham Eliyevin ErmenistanIn bugunku durumuna verdiyi politoloji qiymet xususi maraq kesb edir. Resmi YerevanIn bir cox regional layihelerde istirak ede bilmemesinin sebebini ErmenistanIn isqalcIlIq siyaseti yurutmeyinde axtarmaqI vurqulayan Ilham Eliyev munaqise hell edilmeyince bu dovletin qeyd olunan layihelerde istirakIna imkan verilmeyeceyini beyan edir. O, problemin helli prosesinde hakimiyyetin elinde ehtiyat tezyiq vasitelerinin olduqunu da bir daha tesdiq edir. Inkar oluna bilmez ki, mehz AzerbaycanIn birme`nalI ve sert xarici siyaseti neticesinde Ermenistan regional inteqrasiya prosesinden mehrum edilib. Neticede resmi Yerevan faktiki olaraq bu gun itirdiyi yuz milyonlarla dollar vesaitin olke ehalisinin kutlevi miqrasiyasIna ve “qocalmasIna” sebeb olduqunu derk etmekdedir. Tesadufi deyil ki, Ermenistan diplomatlarI Azerbaycanla iqtisadi emekdaslIq faktorunu defelerle qabartmaqa calIssalar da, resmi BakInIn qeti ve sert cavabInI esitmek mecburiyyetinde qalIblar. Bu baxImdan Ilham Eliyevin ErmenistanIn Qarabaq probleminde ciddi guzestlere gede bileceyi teqdirde bu layihelere qosula bileceyine dair vurduqu eyhamlar uzunmuddetli siyasi analizin neticesi kimi qebul olunmalIdIr. Indiki situasiyada perspektivleri uduzan terefin Ermenistan olacaqInI xususi vurqulayan Ilham Eliyev hadiselerin inkisaf ssenarisini deqiqlikle hesablayaraq hem de oz qeti movqeyini ortaya qoyur. Diger terefden, ise onun ErmenistanIn movcud durumuna verdiyi qiymet be`zi muxalifet dairelerinin ictimai re`ye asIlamaq istediyi kapitulyasiya ovqatInI da alt-ust edir. Bu addIm hem de paralel olaraq ictimai re`yde optimist ovqatIn te`min edilmesine hesablanmIsdIr. Muxalifet dairelerinin soylediklerinin eksine olaraq, Ilham Eliyev analitik muhakimelerile bir daha subut edir ki, AzerbaycanIn Ermenistana tezyiq imkanlarI kifayet qederdir ve Heyder Eliyev hakimiyyeti bu vasitelerden istifade etmekle Qarabaq probleminin hellini AzerbaycanIn maraqlarI cevresinde hell etmeye nail olacaq. Onu da vurqulamaq yerine duser ki, Ilham Eliyevin bu fikirleri Qarabaq munaqisesinin helli ile baqlI muxalifetin hakimiyyete yonelik bedbin oncegormelerini de puca cIxarmIsdIr. Bu mulahizeler munaqisenin helli mexanizmleri barede hakimiyyetin bitgin ve deyismez strateji kursunun konseptual esasInI teskil edir.

Varislik faktoru siyasi kursun oturulmesine esaslanIr
AzerbaycanIn qarsIsInda duran umummilli problemler, dovletin strateji hedefleri defelerle subut edib ki, Heyder Eliyevin dovletcilik kursunun varisliyi prinsipi en vacib ve zeruri amillerden biridir. Me`lumdur ki, butun xalqlarIn heyatInda dovletin varislik tarixi ciddi ehemiyyet kesb edir. Burada sohbet hakimiyyetin konkret sexse oturulmesinden deyil, dovletin sInaqdan uqurla cIxmIs xarici ve daxili siyasetinin esas parametrik muddealarInIn gelecekde de davam etdirilmesinden gedir. Heyder Eliyev siyasi kursunun davam etdirilmesinin labudluyunu subut eden amiller ondan ibaretdir ki, bu kurs butunlukle AzerbaycanIn dovletcilik maraqlarInIn heyata kecirilmesinin te`min edilmesi uzerinde qurulub. Muxalifet dairelerinin utopiyaya esaslanan dovletcilik anlayIslarIndan ferqli olaraq Heyder Eliyevin siyasi kursu ozunu defelerle doqruldub ve onun davam etdirilmesini labud eden faktor bu kursun uzunmuddetli perspektiv siyasete hesablanmasIdIr. Bu baxImdan Heyder Eliyev siyasi kursunu yalnIz onun komanda uzvlerinin ardIcIl olaraq heyata kecire bilecekleri aksiomadIr ve Ilham Eliyev de haqlI olaraq hakim komandada da bu varislik prinsipini uqurla heyata kecire bilecek sexslerin cox oluduqunu one cekir. Elbette ki, Ilham Eliyevin bu fikirlerindeki tevazokarlIq elementlerini gormemek de mumkun deyil. Amma bu gun ister cemiyyetde, isterse de hakim komanda daxilinde olkenin perspektivini dusunen ve Heyder Eliyev siyasi kursunun davam etdirilmesini qebul eden terefler bu posta en layiqli namized kimi Ilham Eliyevi gorduklerini gizletmirler. Bu hem de onunla izah oluna biler ki, Ilham Eliyev hem siyasi tecrubesine, beynelxalq nufuzuna, hem de bu kursa me`nevi baqlIlIqIna gore, bu strateji yuku uzerine goturmeye daha cox hazIrdIr. Diger terefden ise tendensiyanI ictimai re`y de sosial sifaris kimi ortaya qoyub. Ilham Eliyevin “Izvestiya” qezetine verdiyi musahibesinde uzun muddetden beri Azerbaycanda muzakire olunan varislik meselesine verdiyi qiymet bir cox cehetleri ile diqqeti celb edir. Ilham Eliyev varislik prinsipinin sexsiyyet faktoruna gore deyil, dovletcilik ve ideoloji baxIslar sisteminin oturulmesine esasen formalasdIqInI one cekib: bu amilin muxalifet terefinden taktiki mesele kimi ortaya atIlan “dusunmek ucun qida” olduqunu bir daha ifsa edib. Ilham Eliyevin meseleye bu cur yanasmasI subut edir ki, muxalifetin ona qarsI apardIqI tebliqat muharibesinde hakimiyyetin varisliyi faktoruna sexsi prizmadan yanasmaq cehdlerinin hec biri obyektiv esasa malik deyil.
Rusiya kutlevi informasiya vasiteleri icerisinde oz kutleviliyine ve oxucu dairesine gore secilen “Izvestiya” qezetine verdiyi musahibede AzerbaycanIn xarici ve daxili siyasetinin konseptual meqamlarIna toxunan Ilham Eliyevin problemlere yanasma terzi analitiklerde onun bir siyasetci kimi perspektivi barede yeni muzakirelerin acIlmasIna sebeb olub. Fikrimizce, Ilham Eliyev AzerbaycanIn taleyuklu problemlerinin helli istiqametleri barede hakimiyyetin yurutduyu siyasetin esas konturlarInI qIsa ve lakonik sekilde izah etmekle, ictimai re`yde formalasmIs bitkin siyasetci imicine yeni calarlar elave ede bilib. Bu noqteyi-nezerden onun siyasi baxIslarI muxalifet daireleri terefinden Ilham Eliyeve qarsI aparIlan qerezli tebliqat muharibesinin puca cIxarIlmasI baxImIndan da muhum ehemiyyet kesb edir.